تغییر رشته در اپلای: ارشد رشتهی نزدیک، دورهی تبدیلی و پیشارشد
انتشار: ۱۳ دقیقه مطالعه
تغییر رشته در اپلای ارشد شدنی است، اما راهش به فاصلهی دو رشته بستگی دارد: ارشد رشتهی نزدیک، ارشد تبدیلی بریتانیا، پیشارشد هلند یا سال تکمیلی کانادا.
سؤال تغییر رشته در جلسههای پشتیبانی و وبینارهای ما مدام تکرار میشود: «از حقوق به رشتهی دیگری بروم؟»، «از بهداشت عمومی به ژنتیک میشود؟»، «اول پذیرش بگیرم و آنجا رشته را عوض کنم؟». جواب کوتاه این است که کمیتهی پذیرش اسم رشتهی شما را نمیسنجد. درسهایی را میسنجد که واقعاً گذراندهاید. در این راهنما قاعدههای رسمی هشت دانشگاه و نهاد در بریتانیا، ایتالیا، آلمان، دانمارک، هلند و کانادا را کنار هم گذاشتهایم. همه در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ (۱۶ نوامبر ۲۰۲۶) از صفحههای رسمی بررسی شدهاند. تمرکز این راهنما ارشد است.
اول فاصله را بسنجید: چهار حالت
پیش از انتخاب مسیر، ببینید ریزنمرات شما چقدر از پیشنیازهای رشتهی مقصد دور است:
رشتهی نزدیک: بیشتر درسهای پایه را دارید و فقط اسم رشته فرق میکند. مثلاً مهندسی شیمی به مواد، محیطزیست یا شیمی، یا مهندسی صنایع به زنجیرهی تأمین.
فاصلهی کم: چند درس یا چند واحد از پیشنیازها کم دارید.
فاصلهی متوسط: پایهی مرتبط دارید، ولی بخش قابلتوجهی از درسهای لازم را نگذراندهاید.
فاصلهی زیاد: دو رشته تقریباً ربطی به هم ندارند، مثلاً حقوق و علوم کامپیوتر.
هر حالت راه خودش را دارد. اشتباه رایج این است که کسی با فاصلهی زیاد مستقیم برای ارشد تخصصی اپلای کند و فقط هزینهی اپلیکیشن بدهد.
چهار حالت فاصلهی رشته و مسیری که در هر حالت معمولاً به کار میآید
مسیر ۱: ارشد در رشتهی نزدیک
این کمهزینهترین مسیر است. از تجربهی دورههایمان: پذیرش در رشتهی نزدیک خیلی رایجتر از آن است که متقاضیان فکر میکنند، و بسیاری از پذیرشها در رشتهای نزدیک به رشتهی اصلی بوده است. روش ما این است:
برای هر دانشگاه هدف، فهرست همهی برنامههای ارشدش را دربیاورید. فقط سراغ برنامهای که همنام رشتهی شماست نروید.
از این فهرست یکی دو برنامه را نگه دارید که با ریزنمرات و رزومهتان جور است.
صفحههای رتبهبندی موضوعی را هم نگاه کنید. اسم برنامههای میانرشتهای را معمولاً از همینجا پیدا میکنید.
روش ساختن این فهرست را قدمبهقدم در دورهی رایگان ساختن فهرست دانشگاه هدف گفتهایم. ولی «نزدیک» از نگاه شما کافی نیست. باید با قاعدهی خود برنامه بخواند.
ایتالیا: قاعدهی «closely related» در پلیتکنیک میلان
پلیتکنیک میلان برای مدرک خارجی نوشته است که کارشناسی باید درسهایی «نزدیک و مرتبط» با برنامهی ارشد انتخابی داشته باشد. صریحتر هم گفته است: دارندهی کارشناسی در رشتهای دیگر نمیتواند مستقیم برای ارشد اپلای کند. برای ایران، حداقل معدل ۱۵٫۵ از ۲۰ است و فقط معدل کارشناسی حساب میشود. پس در این دانشگاه تغییر رشتهی کامل مسیر مستقیمی ندارد. ولی رفتن به رشتهی نزدیک، به شرط داشتن درسهای پایه، شدنی است.
آلمان و دانمارک: شمردن ECTS در هر حوزه
بعضی برنامهها «نزدیک بودن» را با عدد تعریف میکنند:
ارشد Data Science دانشگاه RWTH آخن کارشناسی در علوم کامپیوتر، ریاضی، فیزیک یا رشتهای نزدیک به اینها میخواهد. علاوه بر آن، باید یکی از پروفایلهای درسی صفحه را داشته باشید. در هر پروفایل درسها با تعداد واحد مشخص آمدهاند. مثلاً در پروفایل ریاضی، آنالیز ۱ تا ۳ و جبر خطی ۱ و ۲. محتوای درسها هم باید با درسهای خود RWTH قابل مقایسه باشد. خود صفحه نوشته اپلیکیشنی که شرایط رسمی ورود را نداشته باشد رد میشود.
ارشد Human-Centered Artificial Intelligence در DTU دانمارک کارشناسی مرتبط در مهندسی یا علوم پایه میخواهد. از متقاضی با مدرک غیردانمارکی دستکم ۷۵ ECTS در گروههای درسی مشخص میخواهد: ۲۰ ECTS ریاضی، ۱۰ ECTS برنامهنویسی و الگوریتم، ۵ ECTS آمار و ۴۰ ECTS در مجموع در دو حوزهی روشها و مبانی علمی، و مهندسی و ریاضی کاربردی (دستکم ۱۵ ECTS در هر کدام). ارزیابی بر اساس درسهای گذرانده و مستند است. DTU تأکید کرده رسیدن به این حداقلها بهتنهایی پذیرش را تضمین نمیکند. کارشناسی هم باید کمتر از ده سال پیش گرفته شده باشد.
نمونهی ساختگی: فرض کنید کارشناسی مهندسی مکانیک دارید و میخواهید به برنامهای با شرطهایی مثل DTU اپلای کنید. ریاضی عمومی ۱ و ۲، معادلات دیفرانسیل و ریاضی مهندسی احتمالاً سهم ریاضی را پر میکنند. یک درس برنامهنویسی و یک درس آمار و احتمال هم ممکن است داشته باشید. اما اگر برنامهنویسیتان فقط یک درس سهواحدی بوده، به احتمال زیاد به ۱۰ ECTS نمیرسید. همینجاست که باید بدانید برنامه برای جبران کمبود چه راهی گذاشته است، یا برنامهی دیگری انتخاب کنید.
واحد ایرانی نسبت ثابتی با ECTS ندارد. روشهایی را که دانشگاهها برای این تبدیل اعلام کردهاند در راهنمای تبدیل واحد ایران به ECTS آوردهایم. برای اینکه کمیته محتوای درسها را ببیند، کورس دیسکریپشن را دقیق آماده کنید. در تغییر رشته، کورس دیسکریپشن اغلب مهمترین مدرک پرونده است.
مسیر ۲: ارشد تبدیلی (conversion) در بریتانیا
ارشد تبدیلی برای کسی طراحی شده که کارشناسیاش در رشتهی دیگری است. نهاد ناظر آموزش عالی انگلستان (Office for Students یا OfS) میگوید این دورهها به فارغالتحصیلان طیف گستردهای از رشتهها امکان میدهند در هوش مصنوعی و علم داده مدرک تحصیلات تکمیلی بگیرند و وارد این شغلها شوند. این نهاد و وزارت علوم، نوآوری و فناوری بریتانیا از آوریل ۲۰۲۰ تا مارس ۲۰۲۵، ۲۹٫۹ میلیون پوند بودجه برای این دورهها در انگلستان گذاشتند. بخشی از این بودجه صرف بورسیههای ۱۰ هزار پوندی برای گروههای کمنماینده شد. اما این تأمین مالی تا مارس ۲۰۲۵ بود، فراخوان آن بسته شده و صفحهی OfS آخرین بار در مارس ۲۰۲۳ بهروز شده است. پس این بورسیهها را جاری فرض نکنید و هزینه و بورسیههای فعلی را از صفحهی خود دانشگاه بخوانید.
یک نمونهی مشخص: ارشد Computer Science دانشگاه باث برای ورودی سپتامبر ۲۰۲۷. خود دانشگاه آن را دورهی تبدیلی معرفی کرده است:
طول دوره یک سال است.
کارشناسی در هر رشتهای پذیرفته میشود. ولی باید مهارت کمّی مرتبط، بهخصوص جبر و حسابان، را نشان بدهید؛ یا از راه درسهای دانشگاهی یا از «راههای دیگر».
برای مدرک ایرانی، حداقل معدل کارشناسی ۱۲ از ۲۰ در دانشگاه دولتی و ۱۳ از ۲۰ در دانشگاه غیردولتی است.
IELTS کل ۶٫۵، بدون هیچ بخشی زیر ۶٫۰.
دانشگاه هشدار داده این دوره برای فارغالتحصیل علوم کامپیوتر، اگر همپوشانی زیادی با درسهای قبلی داشته باشد، ممکن است مناسب نباشد.
پس ارشد تبدیلی برای فاصلهی زیاد طراحی شده، نه برای کسی که فقط اسم رشتهاش را عوض میکند. عبارت «راههای دیگر» هم مبهم است. پیش از اپلای، کتبی از دفتر پذیرش بپرسید دورهی آنلاین یا آزمون مشخصی را بهعنوان مدرک مهارت کمّی قبول میکنند یا نه.
مسیر ۳: پیشارشد در هلند
پیشارشد یک دورهی آمادهسازی است که شما را برای ورود به ارشد واجد شرایط میکند. دانشگاه خرونینگن آن را برای دانشجوی بینالمللی با کارشناسی غیرهلندی هم باز گذاشته است، ولی در دانشکدهی علوم و مهندسی استثناهایی دارد. حجمش بسته به سابقهی شما و برنامهی مقصد فرق میکند. بعضی برنامهها فقط ۳۰ ECTS هستند و بعضی بزرگتر. شهریه به ازای هر ECTS حساب میشود. صفحهی خرونینگن آخرین بار در ۸ ژوئن ۲۰۲۶ بهروز شده است.
پیشارشد برای فاصلهی متوسط مناسب است، یعنی وقتی رشتهی شما با ارشد مقصد مرتبط است ولی آمادگی کافی نمیدهد. گزینههای دانشگاه توئنته و نکتههای پیشارشد برای معدل پایین را در راهنمای اپلای با معدل پایین آوردهایم. قبل از پرداخت هزینه، این سه سؤال را کتبی بپرسید:
اگر پیشارشد را با چه نمرهای تمام کنم، به ارشد منتقل میشوم؟
برای این دوره اجازهی اقامت تحصیلی صادر میشود؟
هزینهی کل برای برنامهی من، با تعداد ECTS مشخص، چقدر است؟
مسیر ۴: سال تکمیلی (qualifying year) در کانادا
دانشگاه مموریال نیوفاندلند نوشته است متقاضیانی را که همهی شرایط ورود به ارشد را ندارند، در موارد استثنایی و با توصیهی جدی گروه آموزشی، ممکن است مشروط بپذیرد. شرطش گذراندن چند درس کارشناسی در خود مموریال است که معمولاً در سال پیش از شروع ارشد خوانده میشود. تعداد و نوع درسها و حداقل نمرهها در نامهی پذیرش میآید. تا همهی شرطها انجام نشود، پذیرش کامل نمیشوید. اگر برای این درسها مجوز تحصیل کانادا لازم باشد، باید آن را از IRCC بگیرید. صفحهی مموریال آخرین بار در ۲۸ اوت ۲۰۲۴ بهروز شده است.
نکته: این مسیر «با توصیهی جدی گروه» است. یعنی معمولاً وقتی پیش میآید که گروه آموزشی پروندهی شما را دیده و به آن علاقهمند شده است. پس روی آن بهعنوان نقشهی اصلی حساب نکنید.
نشان دادن تناسب: دورهی آنلاین، کار و پروژه
وقتی چند واحد کم دارید، اولین فکر معمولاً گذراندن دورهی آنلاین (MOOC) است. ولی دورهی آنلاین فقط جایی جای درس دانشگاهی را میگیرد که خود برنامه گفته باشد. سه نمونه:
دانشگاه لایدن، ارشد Crisis and Security Management، در بخش ورودی ۲۰۲۷–۲۰۲۸: دو شرط درسی دارد. دستکم ۳۰ ECTS در حوزهی حکمرانی، بحران یا امنیت و دستکم ۲۰ ECTS در مهارتهای پژوهش تجربی. اگر کمبودتان در هر کدام حداکثر ۵ ECTS باشد، میتوانید آن را با سه MOOC از یک دانشگاه پژوهشی معتبر جبران کنید. گواهی رسمی هم لازم است. اگر کارشناسی شما محتوای خیلی متفاوتی داشته باشد، این راه بسته است.
DTU ارزیابی را بر درسهای گذرانده و مستند بنا میکند. پذیرش مشروط با گذراندن درسهای تکمیلی تا ۳۰ ECTS هم دارد، ولی طبق همان صفحه فقط برای متقاضی با مدرک دانمارکی.
RWTH در ارشد Data Science پذیرش مشروط را فقط برای درسهایی دارد که هنوز در حال گذراندنشان هستید. باید آنها را در مدارک اپلای فهرست کنید و بعداً قبولیشان را ثابت کنید. این راهی برای جبران درسی نیست که اصلاً نگذراندهاید.
کدام شواهد تناسب در کجا حساب میشود (نمونههای بررسیشده در ۲۵ آبان ۱۴۰۵)
سابقهی کار و پروژهی شخصی هم همینطورند. اگر برنامه آنها را جای پیشنیاز نپذیرد، باز هم در رزومه و SOP ارزش دارند، چون نشان میدهند تغییر مسیرتان جدی است. ولی شرط درسی را پر نمیکنند. چند قاعدهی صداقت:
دورهی آنلاین را در رزومه زیر عنوانی جدا مثل Online Courses بنویسید، با نام ارائهدهنده و تاریخ. آن را کنار درسهای دانشگاه یا جای واحد رسمی نگذارید.
برای پروژه، لینک کار واقعی (مخزن کد یا گزارش) بدهید و نقش خودتان را دقیق بگویید.
در فرمهای اپلای، پاسخ هر سؤال دربارهی درسها را دقیق و راست بدهید.
یک ترفند از دورهی رزومهی ما: در رزومه، درست بعد از بخش تحصیلات، چند درس مرتبط با رشتهی مقصد را با نمره بیاورید. در تغییر رشته، این بخش کوتاه کمک میکند کمیته در چند ثانیه پایهی شما را ببیند.
تغییر رشته را در SOP چطور توضیح بدهید
در تغییر رشته، کمیته در SOP دنبال جواب یک سؤال است: «چرا این تغییر منطقی است و این آدم برایش آماده است؟» در بانک سؤالهای SOP دورههای ما، یکی از سؤالها همین است: اگر زمانی به تغییر رشته فکر کردید، چه شد که این تصمیم را گرفتید؟ جوابش را اینطور بچینید:
نقطهی شروع واقعی: درسی، پروژهای یا مسئلهای در کار که شما را به سمت رشتهی جدید برد. یک جملهی مشخص بنویسید، نه «از کودکی عاشق…».
کاری که برای آماده شدن کردهاید: درسهای مرتبط، دورهها، پروژه یا کار، همه با جزئیات قابل بررسی.
پلی که رشتهی قبلی میسازد: چه چیزی از رشتهی قبلی به کارتان میآید. رشتهی قبلی را بیارزش نشان ندهید.
چرا این برنامه: درسها یا گرایش مشخصی از همین برنامه که کمبودتان را پر میکند.
هدف بعدی: کوتاه و واقعبینانه.
نمونهی ساختگی:
During my mechanical engineering degree, a vibration-analysis project showed me that my favourite part was working with the sensor data, not designing the parts. I then took probability and numerical methods as electives and completed two online courses in Python and statistics with certificates. For eighteen months I have built monitoring dashboards at a manufacturing company. Your programme's modules in machine learning and data engineering would fill the gaps that my degree did not cover.
جدول پیشنیازهای هر برنامه را کنار ریزنمرات بگذارید و برای هر حوزه، واحدهای خودتان را بشمارید.
ببینید برنامه برای کمبود چه راهی نوشته است: هیچ، MOOC با سقف مشخص، پیشارشد یا سال تکمیلی.
اگر صفحه چیزی نگفته، کتبی بپرسید و جواب را نگه دارید.
برای هر کشور، دستکم یک برنامهی نزدیکتر هم در فهرست بگذارید که با پایهی فعلیتان شانس واقعی دارد.
سؤالهای رایج
با کارشناسی یک رشته میشود ارشد رشتهی دیگری خواند؟
بله، ولی بسته به فاصلهی دو رشته. برای رشتهی نزدیک معمولاً مستقیم اپلای میکنید. برای فاصلهی متوسط پیشارشد هلند یا سال تکمیلی کانادا، و برای فاصلهی زیاد ارشد تبدیلی بریتانیا مسیرهای رسمیاند.
دورهی Coursera یا MOOC جای واحد دانشگاهی حساب میشود؟
فقط جایی که برنامه صریحاً گفته باشد. لایدن در یک برنامهی مشخص، کمبود تا ۵ ECTS را با سه MOOC از دانشگاه پژوهشی معتبر و گواهی رسمی میپذیرد. جاهای دیگر دورهی آنلاین فقط شاهد علاقه و آمادگی است.
ارشد تبدیلی همان مدرک ارشد معمولی است؟
در نمونهی باث، مدرک پایانی MSc است و دوره یک سال طول میکشد. ولی برنامه برای کسانی طراحی شده که پیشزمینهی آن رشته را ندارند. پس اگر کارشناسی همان رشته را دارید، برایتان مناسب نیست.
پیشارشد پذیرش ارشد را تضمین میکند؟
خرونینگن چنین تضمینی ننوشته است. در سال تکمیلی مموریال هم پذیرش کامل فقط بعد از انجام همهی شرطهای نامهی پذیرش است. شرط انتقال به ارشد را پیش از پرداخت کتبی بپرسید.
سابقهی کار جای درس پیشنیاز را میگیرد؟
در نمونههایی که بررسی کردیم، شرطهای درسی با درسهای گذرانده و مستند سنجیده میشوند. سابقهی کار در رزومه و SOP ارزش دارد، ولی واحد کم را پر نمیکند، مگر جایی که برنامه خودش گفته باشد.
میشود اول پذیرش گرفت و بعد آنجا رشته را عوض کرد؟
روی این حساب نکنید. جابهجایی میان برنامهها قاعدهی خود دانشگاه را دارد و ممکن است روی ویزا یا اجازهی اقامت هم اثر بگذارد. از اول برای برنامهای اپلای کنید که واقعاً میخواهید و در فرمها هدفتان را راست بنویسید.
اگر نمیدانید فاصلهی رشتهی شما تا مقصد چقدر است و کدام مسیر برایتان مناسبتر است، فرم ارزیابی رایگان را پر کنید. برای یادگیری قدمبهقدم ساختن فهرست، نوشتن SOP و رزومه هم دورههای مسیر مهاجرت را ببینید. سؤالهایتان را هم در کانال تلگرام ما بپرسید.