دانشگاه‌های وزارت علوم یعنی دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی ایران که زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری‌اند؛ دانشگاه‌های علوم پزشکی زیر نظر وزارت بهداشت‌اند. دانشگاه آزاد هم ساختار جداگانه‌ای دارد. این تفاوت برای کسی که می‌خواهد برای تحصیل در خارج اپلای کند فقط یک برچسب نیست؛ مشخص می‌کند تأییدیه‌ی مدرکش را از کدام سامانه بگیرد و ارزیاب خارجی مدارکش را چطور بررسی کند.
اگر منظورتان از «دانشگاه‌های مورد تأیید وزارت علوم» فهرست دانشگاه‌های خارجی است که مدرکشان در ایران ارزشیابی می‌شود، مقاله‌ی دانشگاه‌های مورد تأیید وزارت علوم برای تحصیل در خارج را بخوانید. این صفحه درباره‌ی دانشگاه‌های داخل ایران است.
«دانشگاه وزارت علوم» دقیقاً یعنی چه؟
در ایران دو وزارتخانه‌ی اصلی آموزش عالی را اداره می‌کنند. در صفحه‌ای که با ارجاع به وزارت علوم در سایت دانشگاه یزد منتشر شده، آمده است که وزارت علوم بزرگ‌تر از این دو است و رشته‌های علوم پایه، علوم انسانی، مهندسی، هنر و کشاورزی را پوشش می‌دهد. طبق همان صفحه، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی همه‌ی دانشگاه‌های علوم پزشکی و دوره‌های بالینی را زیر نظر دارد.
Nuffic، سازمان ارزیابی مدارک هلند، هم در صفحه‌ی ایران می‌نویسد که وزارت علوم مسئول اعتباربخشی «بیشتر» مؤسسه‌های آموزش عالی ایران است. پس وقتی کسی می‌گوید «دانشگاه وزارت علوم»، معمولاً منظورش دانشگاه یا مؤسسه‌ای است که مرجع ناظرش این وزارتخانه است، نه وزارت بهداشت یا نهادی دیگر.
انواع دانشگاه‌ها و مرجع نظارت
بر اساس منابعی که تا آبان ۱۴۰۵ دیده‌ایم (فهرست کامل در بخش منابع). ساختار این دانشگاه‌ها ممکن است تغییر کند، پس وضعیت فعلی دانشگاه خودتان را در سایت رسمی همان دانشگاه یا وزارت علوم ببینید:
- دانشگاه‌های دولتی (همان‌هایی که در گفت‌وگوی روزمره «سراسری» هم صدایشان می‌کنیم)، به‌جز علوم پزشکی: زیر نظر وزارت علوم. فهرست «دانشگاه‌های دولتی مورد تأیید وزارت علوم» در همان صفحه‌ی سایت دانشگاه یزد آمده است.
- دانشگاه پیام نور: در همان فهرست دانشگاه‌های دولتی مورد تأیید وزارت علوم نام برده شده است.
- مؤسسه‌های غیردولتی و غیرانتفاعی: طبق Nuffic، در سایت وزارت علوم فهرست‌های جداگانه‌ای برای دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های دولتی، دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های خصوصی و دانشگاه‌های علوم پزشکی وجود دارد. Nuffic مؤسسه‌های غیردولتی را با عنوان «خصوصی» آورده است. Nuffic هشدار می‌دهد که این سایت اغلب در دسترس نیست و فهرست‌ها همیشه کامل نیستند.
- دانشگاه جامع علمی-کاربردی: در پایگاه WHED (پایگاه جهانی آموزش عالی انجمن بین‌المللی دانشگاه‌ها) به‌عنوان دانشگاه دولتی ثبت شده و نهاد اعتباربخش آن وزارت علوم ذکر شده است.
- دانشگاه فنی و حرفه‌ای (دانشگاه ملی مهارت): طبق بخش تاریخچه در سایت خود دانشگاه، دانشکده‌های فنی و حرفه‌ای در سال ۲۰۱۱ میلادی از وزارت آموزش و پرورش جدا و به وزارت علوم وابسته شدند و نام دانشگاه در سال ۲۰۲۴ به National University of Skill (دانشگاه ملی مهارت) تغییر کرد. صفحه‌ی معرفی این دانشگاه در سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی هم، که هنوز نام قدیمی را دارد، آن را زیر نظر وزارت علوم معرفی می‌کند. در پیک سنجش خرداد ۱۴۰۴ هم نام «دانشگاه ملی مهارت» آمده است.
- دانشگاه‌های علوم پزشکی: زیر نظر وزارت بهداشت. گزارش کشوری ایران در پروژه‌ی REACT هم، که روی سایت NOKUT (نهاد ارزیابی مدارک نروژ) منتشر شده، همین را می‌گوید.
- دانشگاه آزاد اسلامی: طبق صفحه‌ی تاریخچه در سایت واحد نجف‌آباد این دانشگاه، سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲ میلادی) تأسیس شده، زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی اداره می‌شود و مدارکش مورد تأیید وزارت علوم و وزارت بهداشت است. WHED هم آن را مؤسسه‌ی خصوصی ثبت کرده است. پذیرش آن هم جداست. طبق پیک سنجش خرداد ۱۴۰۴، انتخاب رشته‌ی دانشگاه آزاد جداگانه و از طریق سایت مرکز سنجش و پذیرش خود این دانشگاه انجام می‌شد.
چرا این موضوع برای اپلای مهم است؟
تأییدیه‌ی تحصیلی و ترجمه‌ی رسمی
دارالترجمه مدرک دانشگاهی را معمولاً فقط بعد از تأییدیه‌ی تحصیلی ترجمه می‌کند و مسیر این تأییدیه به مرجع دانشگاه بستگی دارد. برای دانشگاه‌های تحت پوشش وزارت علوم، این کار از طریق پرتال سازمان امور دانشجویان انجام می‌شود که بسیاری آن را «سجاد» می‌نامند. تا آبان ۱۴۰۵ صفحه‌ی اصلی این پرتال اطلاعیه‌هایی درباره‌ی «تأیید مدارک تحصیلی دانشگاه‌های تحت پوشش وزارت علوم جهت ترجمه رسمی» دارد. این اطلاعیه‌ها فقط از دانشگاه‌های تحت پوشش وزارت علوم نام می‌برند. دانشگاه آزاد و دانشگاه‌های علوم پزشکی معمولاً مسیر جداگانه‌ای دارند. روند فعلی را از اداره‌ی دانش‌آموختگان دانشگاه خودتان بپرسید. همه‌ی مراحل، از تأییدیه تا مهر دادگستری و وزارت خارجه، در مقاله‌ی مراحل ترجمه‌ی رسمی مدارک تحصیلی آمده است.
ارزیابی مدرک در خارج
ارزیاب‌های خارجی هر کدام قاعده‌ی خودشان را دارند و گاهی بین انواع دانشگاه‌های ایران فرق می‌گذارند. چند نمونه از صفحه‌های رسمی، تا آبان ۱۴۰۵:
- واحد ارزیابی مدارک دانشگاه تورنتو (CES): برای دانشگاه‌های دولتی زیر نظر وزارت علوم، اول کد تأیید وزارت علوم را از سامانه‌ی استعلام سازمان امور دانشجویان بگیرید. بعد ترجمه‌ی رسمی تأییدشده‌ی دادگستری و وزارت خارجه لازم است. کپی‌های فارسی را هم دانشگاه باید مهر و امضا کند و همراه ترجمه‌ها در پاکت دربسته‌ی خودش بگذارد که روی درِ آن مهر و امضا خورده باشد. فارغ‌التحصیلان دانشگاه آزاد باید دستورالعمل را از دفتر مرکزی امور بین‌الملل این دانشگاه بگیرند.
- پلی‌تکنیک میلان: مدارک ایرانی را از سایت سازمان امور دانشجویان استعلام می‌کند، ولی طبق فایل الزامات کشوری‌اش، مدرک دانشگاه آزاد از این راه قابل تأیید نیست. این فارغ‌التحصیلان باید گواهی اصالت و گواهی مقایسه‌پذیری CIMEA را بدهند. به دلیل ناپایداری سایت سازمان امور دانشجویان، ممکن است از فارغ‌التحصیلان همه‌ی دانشگاه‌های ایران هم مدرک همراه ترجمه و گواهی اصالت CIMEA خواسته شود. جزئیات را در مقاله‌ی دکلاراسیون یا CIMEA آورده‌ایم.
- آلمان: در پایگاه anabin هر دانشگاه خارجی وضعیتی دارد. طبق راهنمای رسمی Make it in Germany، H+ یعنی دانشگاه در آلمان به رسمیت شناخته می‌شود. H+/- یعنی ممکن است بررسی بیشتری لازم باشد، مثلاً درباره‌ی خود رشته. وضعیت دانشگاه خودتان را مستقیم در anabin ببینید و به فهرست‌های دست‌دوم اعتماد نکنید.
- uni-assist: در صفحه‌ی ایران نوشته است که برای مدرک کاردانی و کارشناسی از دانشگاه اعتباریافته (accredited)، از ۱ ژانویه‌ی ۲۰۱۵ (۱۱ دی ۱۳۹۳) به بعد، کمترین نمره‌ی قبولی (Nmin) در تبدیل معدل به نظام نمره‌دهی آلمان ۱۲ در نظر گرفته می‌شود. اثر این عدد را در مقاله‌ی تبدیل معدل ایران به GPA با مثال حساب کرده‌ایم.
ما هیچ منبع رسمی‌ای ندیده‌ایم که یک نوع دانشگاه ایرانی را برای اپلای به‌طور کلی «بهتر» بداند. آنچه فرق می‌کند معمولاً مسیر تأیید مدارک و وضعیت تک‌تک مؤسسه‌ها نزد ارزیاب است.
از کجا بفهمم دانشگاهم زیر نظر کدام وزارتخانه است؟
- صفحه‌ی «درباره‌ی دانشگاه» یا اساسنامه را در سایت رسمی دانشگاه بخوانید. معمولاً مرجع نظارت همان‌جا آمده است.
- اگر دانشگاه یا دانشکده‌تان علوم پزشکی است، مرجع آن وزارت بهداشت است، حتی اگر دولتی باشد.
- اگر فارغ‌التحصیل دانشگاه آزاد هستید، طبق صفحه‌های CES تورنتو و پلی‌تکنیک میلان مسیر تأیید مدارکتان از پرتال سازمان امور دانشجویان جداست. دستورالعمل را از خود دانشگاه آزاد بگیرید.
- فهرست‌های مؤسسه‌های مورد تأیید را در سایت وزارت علوم ببینید. اگر سایت در دسترس نبود، بعداً دوباره امتحان کنید و به فهرست‌های غیررسمی تکیه نکنید.
- از اداره‌ی دانش‌آموختگان دانشگاهتان بپرسید تأییدیه‌ی تحصیلی از کدام سامانه صادر می‌شود. این پاسخ عملی‌ترین نشانه است.
- برای مقصد خود، صفحه‌ی ایران در سایت ارزیاب یا دانشگاه مقصد را بخوانید. برای آلمان، وضعیت دانشگاه را در anabin هم چک کنید.
اشتباه‌های رایج
- یکی دانستن «دولتی» و «وزارت علوم»: دانشگاه‌های علوم پزشکی دولتی‌اند ولی زیر نظر وزارت بهداشت.
- قاطی کردن دو معنای «مورد تأیید وزارت علوم»: یکی درباره‌ی دانشگاه‌های داخل است و دیگری فهرست دانشگاه‌های خارجی.
- فرض این‌که تأییدیه‌ی مدرک همه‌ی دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه آزاد و علوم پزشکی، از پرتال سازمان امور دانشجویان صادر می‌شود.
- فرض این‌که هر ارزیاب خارجی با همه‌ی دانشگاه‌های ایران یک‌جور برخورد می‌کند.
- تکیه به جمله‌هایی مثل «مدرک فلان دانشگاه در خارج قبول نیست» بدون دیدن صفحه‌ی رسمی ارزیاب.
- گذاشتن تأییدیه و ترجمه برای هفته‌های آخر. مسیر کامل را در راهنمای کامل اپلای زمان‌بندی کرده‌ایم.
سؤال‌های رایج
دانشگاه وزارت علوم همان دانشگاه سراسری است؟
نه دقیقاً. در گفت‌وگوی روزمره «سراسری» معمولاً به دانشگاه‌های دولتی گفته می‌شود. دانشگاه‌های دولتی غیرپزشکی زیر نظر وزارت علوم‌اند، ولی دانشگاه‌های علوم پزشکی دولتی زیر نظر وزارت بهداشت‌اند. از طرف دیگر، طبق منابعی که دیدیم، پیام نور، علمی-کاربردی، دانشگاه ملی مهارت و مؤسسه‌های غیردولتی و غیرانتفاعی هم در قلمرو وزارت علوم‌اند.
فرق دانشگاه وزارت علوم و دانشگاه آزاد چیست؟
دانشگاه آزاد طبق سایت رسمی خودش زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی اداره می‌شود و مدارکش مورد تأیید وزارت علوم و وزارت بهداشت است. فرق عملی برای اپلای در مسیر تأیید مدارک است. مثلاً طبق فایل الزامات پلی‌تکنیک میلان، مدرک دانشگاه آزاد از سایت سازمان امور دانشجویان قابل استعلام نیست و این فارغ‌التحصیلان باید گواهی‌های CIMEA را بدهند.
دانشگاه علوم پزشکی زیر نظر وزارت علوم است؟
نه. دانشگاه‌های علوم پزشکی و دوره‌های بالینی زیر نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی‌اند و تأیید مدارکشان هم معمولاً مسیر جداگانه‌ای دارد. روند فعلی را از دانشگاه خودتان بپرسید.
پیام نور و غیرانتفاعی هم دانشگاه وزارت علوم حساب می‌شوند؟
طبق منابعی که دیدیم، بله. پیام نور در فهرست دانشگاه‌های دولتی مورد تأیید وزارت علوم در سایت دانشگاه یزد آمده است. طبق Nuffic، مؤسسه‌های غیردولتی (که Nuffic آن‌ها را خصوصی می‌نامد) هم فهرست جداگانه‌ای در سایت وزارت علوم دارند.
مدرک دانشگاه وزارت علوم برای اپلای بهتر است؟
منبع رسمی‌ای ندیده‌ایم که چنین حکم کلی‌ای بدهد. ارزیاب‌ها هر مؤسسه را جدا بررسی می‌کنند و قاعده‌ی دانشگاه مقصد تعیین‌کننده است. مسیر تأیید مدارک ممکن است فرق کند، پس صفحه‌ی ایران در سایت ارزیاب مقصدتان را بخوانید.
اگر هنوز مطمئن نیستید مدارکتان از کدام مسیر باید بگذرد یا مقصد شما با مدرکتان چطور برخورد می‌کند، دوره‌های مسیر مهاجرت را ببینید، از ارزیابی رایگان شروع کنید یا سؤالتان را در کانال تلگرام مسیر مهاجرت بپرسید.
منابع
- Nuffic – Iran: educational institutions and study programmes: https://www.nuffic.nl/en/education-systems/iran/educational-institutions-and-study-programmes
- Universities & Research Institutes (با ارجاع به وزارت علوم)، سایت دانشگاه یزد: https://yazd.ac.ir/iranhungary/about/iran/universities
- REACT country briefing: Iran، NOKUT: https://www.nokut.no/contentassets/26cc0bd975124127912bf5a6cd7a2d14/iran_refugees-country-briefings.pdf
- A Brief History of the Islamic Azad University، سایت واحد نجف‌آباد دانشگاه آزاد اسلامی: https://iaun.iau.ir/en/about-iaun/history-of-iau
- Islamic Azad University، پایگاه WHED: https://www.whed.net/institutions/IAU-003534
- University of Applied Science and Technology، پایگاه WHED: https://whed.net/institutions/IAU-020014
- National University of Skill، تاریخچه در سایت دانشکده‌ی ولیعصر این دانشگاه: https://valiasr.nus.ac.ir/en
- Technical and Vocational University، صفحه‌ی معرفی در سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (منبع ثانویه): https://en.icro.ir/University/Technical-and-Vocational-University
- پیک سنجش، شماره‌ی ۱۴۲۷، ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ (نسخه‌ی منتشرشده در سایت دانشگاه لرستان): https://www.lu.ac.ir/documents/3537/%D9%BE%DB%8C%DA%A9_%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%B4_%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF.pdf
- پرتال سازمان امور دانشجویان وزارت علوم (اطلاعیه‌های تأیید مدارک برای ترجمه‌ی رسمی): https://portal.saorg.ir
- Document requirements: Iran، Comparative Education Service دانشگاه تورنتو: https://learn.utoronto.ca/comparative-education-service/apply-now/document-requirements/iran
- Country specific requirements for documents assessment، پلی‌تکنیک میلان: https://polimi.it/fileadmin/user_upload/futuri_studenti/International_students/COUNTRY_SPECIFIC_REQUIREMENTS_FOR_DOCUMENTS_ASSESSMENT_update.pdf
- Guide to the anabin database، Make it in Germany: https://make-it-in-germany.com/en/pdfs/guide-anabin
- anabin – Kultusministerkonferenz: https://anabin.kmk.org
- uni-assist – Iran: https://www.uni-assist.de/en/tools/info-country-by-country/details-country/country/ir/