فرق تأیید وزارت علوم و بهداشت: کدام فهرست برای مدرک خارجی؟
انتشار: ۱۴ دقیقه مطالعه
فرق تأیید وزارت علوم و بهداشت در رشتهی شماست: مدرک خارجی رشتههای علوم پزشکی با فهرست وزارت بهداشت سنجیده میشود و بقیهی رشتهها با فهرست جداگانهی وزارت علوم.
اگر قصد دارید روزی مدرک خارجیتان را در ایران ارزشیابی کنید، مثلاً برای استخدام دولتی، هیئت علمی، ادامهی تحصیل یا کار حرفهای، اولین سؤال این نیست که «دانشگاه خوب است یا نه». سؤال اول این است که کدام وزارتخانه مرجع رشتهی شماست و آن دانشگاه در فهرست همان وزارتخانه هست یا نه. در این مقاله همین تفاوت را باز میکنیم: کدام رشتهها به کدام وزارتخانه میرسند، هر فهرست را کجا پیدا کنید، «مورد تأیید» برای ارزشیابی دقیقاً چه معنایی دارد و چرا این موضوع با پذیرفته شدن مدرک ایرانی شما در دانشگاه خارجی فرق دارد.
جزئیات قواعد هر فهرست و روش قدمبهقدم چک کردن آن را قبلاً در مقالهی دانشگاههای مورد تأیید وزارت علوم برای تحصیل در خارج نوشتهایم. این صفحه روی مقایسهی دو وزارتخانه تمرکز دارد و آن قواعد را تکرار نمیکند.
یک نکتهی شفاف از همین ابتدا: در ۲۵ آبان ۱۴۰۵، نکتههای مربوط به وزارت علوم را روی درگاه رسمی ادارهی کل امور دانشآموختگان سازمان امور دانشجویان دوباره چک کردیم. سایت وزارت بهداشت اما از محل بررسی ما باز نشد؛ برای همین دربارهی وزارت بهداشت فقط آنچه را در اطلاعیههای رسمی دیگر دیدهایم میآوریم و عدد یا مهلت تازهای از قول آن نمیگوییم. شما هم پیش از هر تصمیم، آخرین نسخه را در سایت رسمی ببینید.
دو وزارتخانه، دو فهرست، یک معیار: رشته
در ایران دو وزارتخانه آموزش عالی را اداره میکنند: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. همین تقسیم کار دربارهی مدرکهای خارجی هم برقرار است. آییننامهی ارزشیابی وزارت علوم، مدرکی را در دامنهی خودش میداند که با رشتههای تحصیلی همین وزارتخانه مرتبط باشد. اطلاعیههای رسمی دیگری که دیدهایم، مثل اطلاعیهی سفارت ایران در بخارست و صفحهی امور بینالملل دانشگاه علوم پزشکی تبریز، هم میگویند فهرست وزارت علوم برای رشتههای غیرپزشکی است و فهرست وزارت بهداشت برای رشتههای مرتبط با علوم پزشکی.
نکتهی کلیدی این است که معیار، رشتهی دورهای است که در خارج میخوانید، نه نوع دانشگاه:
اگر در یک دانشگاه جامع اروپایی داروسازی بخوانید، مرجع شما وزارت بهداشت است، حتی اگر همان دانشگاه دهها رشتهی مهندسی هم داشته باشد.
اگر در دانشگاهی که دانشکدهی پزشکی معروفی دارد مهندسی کامپیوتر بخوانید، مرجع شما وزارت علوم است.
اگر در دو مقطع، دو رشته از دو گروه مختلف بخوانید، ممکن است برای هر مقطع به یک وزارتخانهی متفاوت برسید.
رشتههایی که معمولاً در گروه علوم پزشکی قرار میگیرند، رشتههای آشنایی مثل پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری، مامایی و رشتههای بهداشت و پیراپزشکیاند. اما همهی رشتهها به این روشنی نیستند. رشتههای میانرشتهای که اسمشان به حوزهی سلامت نزدیک است، مثل مهندسی پزشکی، بیوتکنولوژی یا علوم تغذیه، ممکن است در ایران زیر یکی از دو وزارتخانه تعریف شده باشند. برای این رشتهها حدس نزنید: پیش از ثبتنام، از هر دو مرجع بپرسید رشتهی دقیق شما به کدام یک میرسد.
مقایسهی کنار هم
این دو فهرست جدا از هم و با معیارهای خودشان تهیه میشوند. فرقهای اصلی آنها اینهاست؛ بخش وزارت علوم را در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ روی درگاه رسمیاش دیدیم و بخش وزارت بهداشت بر اساس اطلاعیهها و نسخههایی است که پیشتر بررسی کردهایم:
رشتهها: وزارت علوم برای همهی رشتهها بهجز علوم پزشکی؛ وزارت بهداشت فقط برای رشتههای علوم پزشکی و وابسته.
مرجع انتشار: فهرست وزارت علوم را ادارهی کل امور دانشآموختگان در سازمان امور دانشجویان منتشر میکند؛ فهرست وزارت بهداشت را خود وزارت بهداشت.
شکل فهرست: وزارت علوم دانشگاهها را در گروههایی مثل «الف» (ممتاز)، «ب» (خوب) و «ج» (متوسط) سطحبندی میکند و گروه دانشگاه روی مقطع قابل ارزشیابی اثر دارد. طبق اطلاعیهی رسمی ادارهی کل، برای پذیرش دکتری از ۱ تیر ۱۳۹۸ (۲۲ ژوئن ۲۰۱۹) به بعد، مدرک دانشگاههای گروه «ج» فقط تا کارشناسی ارشد ارزشیابی میشود؛ یعنی دکتری فقط در گروه «الف» و «ب». فهرست وزارت بهداشت بر اساس سال تحصیلی تنظیم میشود؛ آخرین نسخهای که ما دیدهایم، فهرست سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ بود.
ملاک زمانی: وزارت علوم اعلام کرده فهرستش از این پس بر اساس سال میلادی و در اسفند هر سال منتشر میشود و ملاک، فهرست سالی است که در آن شروع به تحصیل میکنید؛ مثلاً برای شروع از ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۶، فهرست سال ۲۰۲۶. در وزارت بهداشت هم زمان شروع تحصیل در دورهی اصلی ملاک است و دانشگاه باید در فهرست مربوط به همان زمان باشد.
بررسی بعدی: ادارهی کل امور دانشآموختگان اعلام کرده اعتبار دانشگاه را در زمان شروع تحصیل میسنجد و درخواست بررسی اعتبار در حین یا بعد از تحصیل را نمیپذیرد؛ پس چک کردن، کار پیش از پذیرش است.
شعبهها و دانشگاه خارج از فهرست: طبق همان ادارهی کل، معتبر بودن شعبهی اصلی دانشگاه به معنی تأیید شعبههایش در کشورهای دیگر نیست. در نسخههایی از فهرست وزارت بهداشت که پیشتر دیدهایم هم آمده بود که مدرک دانشگاههای خارج از فهرست ارزشیابی نمیشود و شعبهها، کالجهای وابسته و دورههای فاندیشن جزو تأیید نیستند.
فهرست وزارت علوم و فهرست وزارت بهداشت در یک نگاه
همهی این موارد ممکن است در نسخههای جدید تغییر کند. فهرستها بهطور دورهای بازنگری میشوند و دانشگاهها ممکن است به فهرست اضافه یا از آن حذف شوند. پیش از ثبتنام، آخرین نسخهی رسمی را خودتان ببینید.
یک دانشگاه، دو وضعیت
چون فهرستها جدا تهیه میشوند، حضور یک دانشگاه در یکی، دلیلی بر حضورش در دیگری نیست. ممکن است دانشگاهی در فهرست وزارت علوم در گروه خوبی باشد ولی در فهرست وزارت بهداشت آن سال نباشد، یا برعکس. پس اگر رشتهتان پزشکی است، دیدن نام دانشگاه در فهرست وزارت علوم هیچ چیزی را تضمین نمیکند. همینطور اگر رشتهتان مهندسی است، تکیه بر فهرست وزارت بهداشت بیمعناست.
هر فهرست را کجا پیدا کنید؟
فهرست وزارت علوم: در درگاه ادارهی کل امور دانشآموختگان سازمان امور دانشجویان. در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ منوی این درگاه دو بخش داشت: «فهرست دانشگاههای قبل از سال ۲۰۲۵ میلادی» که کشوربهکشور روی خود درگاه است، و «فهرست دانشگاههای بعد از سال ۲۰۲۶ میلادی» که به سامانهی سجاد میرود و برای دیدنش باید وارد سامانه شوید. آییننامه و ضوابط ارزشیابی هم در همین درگاه است. نشانیها را در بخش منابع آوردهایم.
فهرست وزارت بهداشت: در سایت رسمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معمولاً همراه با اطلاعیهای که سال تحصیلی آن را مشخص میکند. این سایت در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ از محل بررسی ما باز نشد؛ پس نشانی دقیق صفحهی امروزش را تأیید نکردهایم و اینجا لینک نمیدهیم.
توصیهی ما ساده است: فهرست را فقط از سایت رسمی وزارتخانه بگیرید. فایلهایی که در کانالها و سایتهای غیررسمی دستبهدست میشوند ممکن است قدیمی، ناقص یا دستکاریشده باشند.
وقتی فایل رسمی را پیدا کردید:
مطمئن شوید فهرست مربوط به وزارتخانهی رشتهی شماست.
سال یا نسخهی فهرست را با سال شروع واقعی دورهتان تطبیق دهید.
نام رسمی و کامل دانشگاه را جستوجو کنید، نه نام کوتاه یا نام شعبه.
توضیحات و پانویسهای فهرست را بخوانید؛ محدودیتهای رشته، پردیس یا مقطع معمولاً همانجاست.
فایل، صفحهی مربوط و تاریخ دانلود را نگه دارید.
«مورد تأیید» برای ارزشیابی یعنی چه؟
«مورد تأیید» یعنی مدرک آن دانشگاه از نظر وزارتخانه قابل بررسی برای ارزشیابی است. ارزشیابی همان فرایندی است که مدرک خارجی شما را در نظام رسمی ایران به رسمیت میشناسد و معادل آن را تعیین میکند. سه نکته را جدا از هم در نظر بگیرید:
تأیید دانشگاه، شرط لازم است نه کافی
حضور دانشگاه در فهرست فقط در ورودی را باز میکند. ارزشیابی معمولاً بعد از فارغالتحصیلی و با بررسی خود پرونده انجام میشود. هر وزارتخانه آییننامه و ضوابط ارزشیابی خودش را دارد؛ ضوابطی مثل حداقل مدت حضور در کشور محل تحصیل، حضور واقعی در کلاسها، مدارک لازم و ارزشیابی مقطع قبلی. چند نمونه از آییننامهی ارزشیابی وزارت علوم (برای تحصیل از سپتامبر ۲۰۱۳ به بعد)، آنطور که در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ روی درگاه رسمی بود:
مدرک دورههای غیرحضوری در هیچ مقطعی ارزشیابی نمیشود و دورهی نیمهحضوری فقط در مقطع دکتری قابل بررسی است.
حداقل مدت حضور در کشور محل تحصیل به استناد گذرنامه سنجیده میشود؛ مثلاً برای دکتری حضوری، اصل بر حداقل ۲۴ ماه حضور است.
برای ارزشیابی ارشد و دکتری، مدرک مقطع قبلی هم باید از دانشگاه داخلی یا دانشگاه خارجی مورد تأیید وزارت باشد.
جزئیات و استثناهای این ضوابط را در خود آییننامه بخوانید. ضوابط وزارت بهداشت را هم در سایت رسمی همان وزارتخانه ببینید، چون امروز نتوانستیم آن را بررسی کنیم، و اگر ابهامی بود، کتبی استعلام کنید.
دورهی آنلاین، شعبه و مؤسسهی همکار را جدا بررسی کنید
اگر بخشی از دوره را آنلاین، در شعبهی خارجی دانشگاه، در کالج وابسته یا در مؤسسهی همکار میگذرانید، تأیید دانشگاه اصلی لزوماً همهی این حالتها را پوشش نمیدهد. همانطور که بالاتر گفتیم، وزارت علوم صریحاً گفته تأیید شعبهی اصلی به معنی تأیید شعبههای دیگر کشورها نیست و مدرک غیرحضوری را ارزشیابی نمیکند. پیش از ثبتنام، همین سؤال را دقیق از مرجع مربوط بپرسید.
خارج از ارزشیابی هم کاربرد دارد
فهرست وزارتخانهها فقط به ارزشیابی بعد از بازگشت مربوط نیست. برای نمونه، پذیرش از دانشگاه مورد تأیید وزارت علوم یا وزارت بهداشت یکی از شرطهای معافیت تحصیلی خارج از کشور برای مشمولان است؛ جزئیات آن را در مقالهی خروج از کشور برای تحصیل برای مشمولان خدمت وظیفه آوردهایم. آنجا هم همین اصل برقرار است: فهرستِ وزارتخانهی رشتهی شما ملاک است.
دو سؤال جدا که نباید قاطی شوند
بسیاری از متقاضیان دو موضوع را یکی میگیرند، در حالی که مرجع، زمان و ابزار هر کدام فرق دارد:
سؤال اول: آیا ایران مدرکی را که در خارج میگیرید به رسمیت میشناسد؟ مرجع این سؤال وزارت علوم یا وزارت بهداشت است و ابزارش فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید. زمان درست برای پرسیدنش پیش از ثبتنام است.
سؤال دوم: آیا دانشگاه خارجی مدرک ایرانی شما را برای پذیرش قبول میکند؟ مرجع این سؤال خود دانشگاه مقصد یا نهاد ارزیابی مدارک کشور مقصد است و ابزارش پایگاهها و قواعد همان نهاد. زمان درست برای پرسیدنش پیش از اپلای است.
دو سؤال جدا: پذیرش مدرک خارجی در ایران و پذیرش مدرک ایرانی در خارج
طرف خارجی چه چیزی را چک میکند؟
ارزیابهای خارجی برای پذیرش شما معمولاً سراغ فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم نمیروند؛ آنها بررسی میکنند که مؤسسهی ایرانی شما در خود ایران به رسمیت شناخته شده باشد. دو نمونه از صفحههای رسمی که در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ دیدیم:
Nuffic، نهاد ارزیابی مدارک هلند، در صفحهی ایران مینویسد که فقط مدرک مؤسسهها و برنامههای بهرسمیتشناخته را ارزیابی میکند. طبق همان صفحه، وزارت علوم مسئول اعتباربخشی بیشتر مؤسسههای آموزش عالی ایران است و در سایتش فهرستهای جداگانهای دارد، از جمله برای دانشگاههای علوم پزشکی. Nuffic هشدار میدهد که این سایت اغلب در دسترس نیست و فهرستها همیشه کامل نیستند.
در آلمان، پایگاه anabin برای هر دانشگاه خارجی وضعیتی ثبت میکند. طبق راهنمای رسمی Make it in Germany، وضعیت H+ یعنی دانشگاه در آلمان به رسمیت شناخته میشود و H+/- یعنی ممکن است بررسی بیشتری لازم باشد. همان راهنما میگوید مدرک را هم باید جداگانه در پایگاه جستوجو کرد.
پس ممکن است مدرک ایرانی شما برای اپلای در کشوری بیدردسر پذیرفته شود، ولی مدرکی که بعداً از همان کشور میگیرید در ایران قابل ارزشیابی نباشد؛ یا برعکس. این دو را جدا چک کنید. اگر میخواهید بدانید زیر نظر بودن دانشگاه ایرانیتان از وزارت علوم یا بهداشت چه اثری بر تأیید مدارک و ارزیابی خارجی دارد، مقالهی دانشگاههای وزارت علوم یعنی چه را بخوانید.
یک مثال ساختگی
نمونهی ساختگی: سارا کارشناسی زیستشناسی دارد و برای ارشد دو گزینه در یک دانشگاه اروپایی پیدا کرده است: «بیوانفورماتیک» در دانشکدهی علوم و «اپیدمیولوژی» در دانشکدهی پزشکی. برای هر دو گزینه، او اول از خودش میپرسد مرجع این رشته در ایران کدام وزارتخانه است. برای گزینهی دوم مطمئن نیست، پس از هر دو وزارتخانه استعلام میکند. بعد وضعیت دانشگاه را در فهرست همان وزارتخانه و برای سال شروع واقعی دوره چک میکند. جداگانه هم صفحهی ایران در سایت دانشگاه مقصد را میخواند تا ببیند مدرک کارشناسیاش با چه مدارکی پذیرفته میشود. نتیجه را در جدول دانشگاههایش در یک ستون ثبت میکند تا هنگام تصمیم نهایی جلوی چشمش باشد.
اشتباههای رایج
چک کردن فهرست وزارت علوم برای رشتهی پزشکی یا پرستاری، یا برعکس.
فرض اینکه چون دانشگاه دانشکدهی پزشکی دارد، همهی رشتههایش زیر نظر وزارت بهداشت است.
استفاده از فهرست سال پذیرش بهجای فهرست سال شروع واقعی دوره، وقتی شروع عقب افتاده است.
یکی دانستن «دانشگاه مورد تأیید» با «ارزشیابی خودکار مدرک».
قاطی کردن فهرست وزارتخانهها با قواعد ارزیاب خارجی دربارهی مدرک ایرانی.
تکیه بر فایلهای دستبهدستشده بهجای سایت رسمی.
سؤالهای رایج
فرق تأیید وزارت علوم و بهداشت برای مدرک خارجی چیست؟
مرجع هر کدام به رشتهی شما بستگی دارد. رشتههای علوم پزشکی با فهرست وزارت بهداشت سنجیده میشوند و بقیهی رشتهها با فهرست وزارت علوم. این دو فهرست جدا و با معیارهای خودشان تهیه میشوند.
رشتهی من پرستاری است؛ فهرست کدام وزارتخانه را ببینم؟
پرستاری معمولاً در گروه علوم پزشکی است، پس فهرست وزارت بهداشت ملاک است. فهرست سال شروع واقعی دورهتان را ببینید و اگر شک داشتید، از خود وزارت بهداشت استعلام کنید.
اگر دانشگاه در فهرست وزارت علوم باشد، برای رشتهی پزشکی هم کافی است؟
نه. فهرستها جدا هستند و حضور دانشگاه در فهرست وزارت علوم برای رشتههای پزشکی ملاک نیست. باید نام دانشگاه را در فهرست وزارت بهداشت پیدا کنید.
در دانشگاهی که دانشکدهی پزشکی دارد مهندسی میخوانم؛ کدام فهرست؟
فهرست وزارت علوم. معیار، رشتهی دورهی شماست، نه اینکه دانشگاه چه دانشکدههایی دارد.
«مورد تأیید» یعنی مدرکم حتماً معادلسازی میشود؟
نه. حضور دانشگاه در فهرست شرط لازم است. ارزشیابی بعد از فارغالتحصیلی و طبق ضوابط هر وزارتخانه انجام میشود؛ این ضوابط را در سایت رسمی همان وزارتخانه بخوانید.
رشتهام میانرشتهای است و نمیدانم مرجعش کیست؛ چه کنم؟
حدس نزنید. پیش از ثبتنام، با نام دقیق رشته و سرفصل دوره از هر دو وزارتخانه استعلام کنید و پاسخ را نگه دارید.
دانشگاه خارجی هم فهرست وزارت علوم را برای پذیرش من چک میکند؟
نه. دانشگاه یا ارزیاب خارجی بررسی میکند که دانشگاه ایرانی شما در ایران به رسمیت شناخته شده باشد و قواعد خودش را دارد؛ مثلاً Nuffic در هلند یا پایگاه anabin در آلمان.
اگر میخواهید وضعیت وزارتخانهها را از همان ابتدا کنار رتبه و بودجه در انتخاب دانشگاه بسنجید، دورههای مسیر مهاجرت را ببینید یا از ارزیابی رایگان شروع کنید. سؤالهایتان را هم میتوانید در کانال تلگرام مسیر مهاجرت بپرسید.