وقتی برای ادامه‌ی تحصیل در خارج از کشور برنامه می‌ریزیم، معمولاً یک مقصد رؤیایی در ذهنمان داریم. برای بسیاری از ایرانی‌ها این مقصد سال‌ها آمریکا بوده است.
اما تجربه یک درس را بارها تکرار کرده است: اپلای همیشه طبق برنامه پیش نمی‌رود. گاهی قوانین ویزا یک‌شبه عوض می‌شود، گاهی پذیرش یک رشته از سال قبل سخت‌تر می‌شود و گاهی فاندی که رویش حساب کرده بودیم به نتیجه نمی‌رسد.
پلن B یعنی برای همین لحظه‌ها آماده باشیم؛ یعنی کنار گزینه‌ی اصلی، چند گزینه‌ی جدی و قوی داشته باشیم تا شانس موفقیت نهایی‌مان بالا برود.
پلن B گزینه‌ی دست‌دوم نیست
خیلی‌ها پلن B را «جایزه‌ی دلداری» می‌دانند؛ کشوری که اگر به مقصد اصلی نرسیدیم، به آن راضی می‌شویم. ما این نگاه را قبول نداریم. برای خیلی از آدم‌ها، با توجه به رشته، وضعیت مالی، برنامه‌ی زندگی و حتی روحیه‌شان، همین کشورها بهترین انتخاب ممکن هستند، نه انتخاب دوم.
یادآوری این نکته هم لازم است که از ۱۱ دی ۱۴۰۴ (۱ ژانویه‌ی ۲۰۲۶) و بر اساس اعلامیه‌ی ریاست‌جمهوری شماره‌ی ۱۰۹۹۸، صدور ویزای آمریکا، از جمله ویزاهای دانشجویی F و J، برای دارندگان گذرنامه‌ی ایرانی متوقف است؛ این اعلامیه در واقع ادامه‌ی تعلیقی است که از خرداد ۱۴۰۴ برقرار بود. مهم‌ترین استثنا برای دانشجوها افراد دوتابعیتی هستند که با گذرنامه‌ی کشوری غیرمشمول اقدام می‌کنند.
پلن B شامل چه کشورهایی است؟
ما کشورهای پلن B را در دو گروه اصلی می‌بینیم:
- کشورهای انگلیسی‌زبان: کانادا، انگلیس، استرالیا و نیوزلند. ایرلند و گاهی سنگاپور را هم می‌شود در همین دسته گذاشت.
- کشورهای اروپایی: آلمان، فرانسه، هلند، سوئیس، سوئد، فنلاند، نروژ، ایتالیا، اسپانیا، دانمارک، اتریش، بلژیک و چند کشور دیگر.
هر کدام از این کشورها منطق خودشان را دارند. در ادامه، خلاصه‌ی نگاه خودمان را می‌گوییم؛ این‌ها جمع‌بندی کلی هستند و جزئیات هر کشور، مثل شهریه، ساعت مجاز کار دانشجویی و قوانین اقامت، مدام تغییر می‌کند و باید از سایت رسمی همان کشور و دانشگاه بررسی شود.
کانادا: نزدیک‌ترین تجربه به آمریکا
کانادا از نظر سیستم آموزشی، تنوع رشته‌ها، فرصت‌های پژوهشی و فضای چندفرهنگی شباهت زیادی به آمریکا دارد. فاند دوره‌های دکترا در بسیاری از دانشگاه‌ها می‌تواند هزینه‌های زندگی را تا حد خوبی پوشش دهد، بازار کار بعد از فارغ‌التحصیلی معمولاً خوب است و در مقایسه با بسیاری از مقصدها، مسیر اقامت بعد از تحصیل روشن‌تری دارد. زبان تحصیل هم انگلیسی است (و در بخش‌هایی فرانسوی).
اما کانادا بی‌هزینه نیست:
- فاند و بورسیه، به‌خصوص در دانشگاه‌های برتر، بسیار رقابتی است و اگر فاند نگیرید هزینه‌ها سنگین می‌شود.
- زندگی در شهرهای بزرگی مثل تورنتو و ونکوور گران است.
- فرایند ویزا و اقامت می‌تواند طولانی و گاهی پیچیده باشد.
- زمستان‌ها در بیشتر مناطق طولانی و سرد است.
- کار دانشجویی محدودیت ساعت دارد و در بعضی رشته‌ها یا شهرهای کوچک فرصتش کمتر است.
انگلیس: کیفیت علمی بالا، رقابت و هزینه‌ی بالا
انگلیس از نظر اعتبار علمی جزو بهترین‌هاست و به ایران هم نزدیک‌تر است. دوره‌های ارشد معمولاً کوتاه‌تر از کشورهای دیگر است که برای بعضی‌ها مزیت بزرگی است. در مقابل، فاند و بورسیه کمتر و بسیار رقابتی است، هزینه‌ی زندگی (به‌خصوص در لندن) بالاست و مسیر اقامت بلندمدت را معمولاً سخت‌تر و طولانی‌تر می‌دانیم.
استرالیا و نیوزلند: کیفیت زندگی و طبیعت
استرالیا برای کسانی که زندگی راحت، آب‌وهوای معتدل و فرصت‌های شغلی خوب می‌خواهند گزینه‌ی جذابی است، اما فاندش رقابتی‌تر است و مهاجرت بعد از تحصیل را در مقایسه با کانادا سخت‌تر می‌بینیم.
نیوزلند فضای آرام‌تر و طبیعت‌محورتری دارد و برای کسانی مناسب است که آرامش برایشان اولویت است، ولی بازار کار و فرصت‌های فاند محدودتری دارد. هر دو کشور هم از ایران دورترند و هزینه‌ی زندگی در شهرهای اصلی‌شان بالاست.
اروپا: سه خانواده با سه منطق متفاوت
بزرگ‌ترین مزیت اروپا این است که در بسیاری از کشورها شهریه پایین است، بورسیه‌های دولتی وجود دارد یا حتی تحصیل در برخی دانشگاه‌ها تقریباً رایگان است. البته این قوانین در سال‌های اخیر در چند کشور تغییر کرده؛ مثلاً کشورهایی که زمانی برای همه رایگان بودند، حالا برای دانشجوهای غیراروپایی شهریه گرفته‌اند. پس حتماً قانون فعلی را از منبع رسمی چک کنید.
ما برای ساده‌تر شدن انتخاب، اروپا را به سه خانواده تقسیم می‌کنیم:
آلمان، اتریش، بلژیک
اگر کیفیت آموزشی بالا و هزینه‌ی پایین می‌خواهید، این گروه را جدی بگیرید. زبان زندگی روزمره اغلب آلمانی (و در بلژیک فرانسوی یا هلندی) است، ولی برنامه‌های انگلیسی‌زبان هم کم نیستند. بازار کار در آلمان و اتریش قوی است و ماندن بعد از تحصیل در آن‌ها امکان‌پذیر است. سبک زندگی کمی رسمی‌تر و منظم‌تر است.
کشورهای شمال اروپا: دانمارک، فنلاند، نروژ، سوئد
اگر حقوق اجتماعی قوی، زندگی آرام و محیطی که در آن با انگلیسی راحت‌تر می‌شود زندگی کرد برایتان مهم است، این گروه مناسب است. در مقاطع بالاتر بیشتر برنامه‌ها انگلیسی‌اند و حقوق‌ها بالاست، ولی هزینه‌ی زندگی هم (به‌خصوص در دانمارک و نروژ) بالاست.
فرانسه، سوئیس، ایتالیا، هلند، اسپانیا
این گروه برای کسانی است که تنوع فرهنگی و دسترسی راحت به کل اروپا را دوست دارند. تفاوت درون این گروه زیاد است: سوئیس و هلند گران‌ترند و سوئیس از نظر اقامت سخت‌گیرتر است، در حالی که فرانسه و اسپانیا هزینه‌ی مناسب‌تری دارند. بازار کار در سوئیس، فرانسه و هلند قوی‌تر است و در ایتالیا و اسپانیا کمی چالش‌برانگیزتر. دانستن زبان محلی در این کشورها، حتی اگر تحصیل به انگلیسی باشد، زندگی را خیلی راحت‌تر می‌کند.
چطور بین این همه گزینه انتخاب کنیم؟
انتخاب کشور یک تصمیم احساسی نیست؛ تصمیمی است که چند سال از زندگی‌تان را شکل می‌دهد. ما در کار با دانشجوها معمولاً از چند سؤال ساده شروع می‌کنیم:
- هدف بلندمدت شما چیست؟ فقط مدرک، تجربه‌ی کاری چندساله یا مهاجرت دائم؟ کسی که دنبال اقامت است با کسی که می‌خواهد بعد از تحصیل برگردد، نقشه‌ی متفاوتی دارد.
- بدون فاند هم می‌توانید بروید؟ اگر نه، کشورهایی که فاند قوی‌تر یا شهریه‌ی پایین‌تری دارند در اولویت قرار می‌گیرند.
- با زبان دوم کنار می‌آیید؟ یاد گرفتن آلمانی، فرانسوی یا ایتالیایی درهای زیادی را باز می‌کند، اما زمان و انرژی می‌خواهد.
- چه سبک زندگی‌ای به شما می‌خورد؟ شلوغی کلان‌شهر یا آرامش شهر کوچک؟ زمستان طولانی برایتان قابل تحمل است؟
- فاصله از خانواده چقدر برایتان مهم است؟ پرواز چندساعته با پرواز بیش از یک روز، در طول چند سال تفاوت زیادی می‌سازد.
یک تمرین ساده هم داریم که پیشنهاد می‌کنیم همین امروز انجامش دهید: یک برگه بردارید و برای هر کشوری که در ذهن دارید ده دلیل بنویسید که چرا آن کشور. اگر به ده دلیل واقعی نرسیدید، یعنی هنوز آن مقصد را به اندازه‌ی کافی نمی‌شناسید یا شاید اصلاً مقصد شما نیست.
همه‌ی تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید
پلن B فقط انتخاب یک کشور جایگزین نیست؛ یعنی سبد اپلای‌تان را متنوع بچینید. مثلاً ترکیبی از یک کشور با فاند قوی، یک کشور با شهریه‌ی پایین و یک گزینه‌ی مطمئن‌تر. این‌طوری اگر یک در بسته شد، کل سال از دست نمی‌رود.
نکته‌ی مهم دیگر این است که هر کشور مسیر خودش را دارد: ددلاین‌ها، مدارک، آزمون‌های زبان، شیوه‌ی اثبات تمکن مالی و روند ویزا از کشوری به کشور دیگر فرق می‌کند. اگر از اول بدانید کدام کشورها در سبد شما هستند، می‌توانید کارها را طوری زمان‌بندی کنید که هم‌زمان پیش بروند و به هم گره نخورند.
قدم بعدی
ما در دوره صفر تا صد پلن B همین مسیر را قدم‌به‌قدم با هم جلو می‌رویم: از انتخاب کشور و دانشگاه و نوشتن مدارک، تا آزمون زبان، تمکن مالی، اپلیکیشن و بورسیه، مصاحبه، ویزا و حتی کارهای قبل و بعد از سفر. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید یا سؤالی دارید، در کانال تلگرام مسیر مهاجرت منتظرتان هستیم.
منابع
- متن اعلامیه‌ی ریاست‌جمهوری ۱۰۹۹۸ در فدرال رجیستر آمریکا: https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2025-12-19/pdf/2025-23570.pdf
- اطلاعیه‌ی دانشگاه واشنگتن درباره‌ی محدودیت‌های ورود به آمریکا: https://iss.washington.edu/presidential-proclamation-expanding-u-s-entry-restrictions/