آلمان سال‌هاست برای خیلی از ما «مقصد بی‌شهریه» شناخته می‌شود. این تصویر هنوز تا حد زیادی درست است، اما دیگر کامل نیست. چند ایالت و دانشگاه از دانشجوهای غیر اروپایی شهریه می‌گیرند و این فهرست در ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ بلندتر هم می‌شود.
در این مطلب سراغ انتخاب دانشگاه و رشته، زبان تحصیل، روند اپلای با uni-assist، شهریه و بورسیه‌ها می‌رویم. ویزای تحصیلی و مبلغ حساب بلاک‌شده موضوع مقاله‌ی ویزای تحصیلی آلمان است. اگر هم می‌خواهید اول برای یادگیری زبان به آلمان بروید، مقاله‌ی یادگیری آلمانی در آلمان را در همین سایت بخوانید.
سه نوع دانشگاه در آلمان
- Universität: دانشگاه‌های پژوهشی کلاسیک با طیف وسیع رشته‌ها. اگر به دکترا و پژوهش فکر می‌کنید، معمولاً اینجا شروع کنید.
- Technische Universität یا TU: دانشگاه‌های فنی پژوهشی. برای مهندسی و علوم پایه گزینه‌های اصلی‌اند.
- Hochschule یا Fachhochschule: دانشگاه‌های علوم کاربردی. نگاه عملی‌تری دارند، با صنعت ارتباط نزدیکی دارند و دوره‌ی کارآموزی در آن‌ها رایج است.
یک نکته‌ی مهم برای برگشت مدرک به ایران: وزارت علوم فهرستی از دانشگاه‌های خارجی مورد تأیید منتشر می‌کند. قبل از انتخاب نهایی، وضعیت دانشگاهتان را در این فهرست ببینید. جزئیاتش را در مقاله‌ی دانشگاه‌های مورد تأیید وزارت علوم در همین سایت گفته‌ایم.
رشته را از کجا پیدا کنیم
دو ابزار اصلی داریم:
- پایگاه «International Programmes» در سایت DAAD، که برنامه‌های بین‌المللی، به‌خصوص برنامه‌های انگلیسی‌زبان، را فیلتر می‌کند.
- سایت Hochschulkompass، که تقریباً همه‌ی برنامه‌ها را دارد، از جمله برنامه‌های آلمانی‌زبان.
بعد از پیدا کردن برنامه، مهم‌ترین صفحه همان صفحه‌ی شرایط پذیرش است (Zulassungsvoraussetzungen). در ارشدهای آلمان معمولاً تعداد مشخصی واحد (ECTS) در زمینه‌های مشخصی خواسته می‌شود. مثلاً ممکن است یک ارشد مهندسی برق بخواهد دست‌کم ۲۰ واحد ECTS ریاضی و ۳۰ واحد در دروس پایه‌ی برق داشته باشید. پس ریزنمرات را درس‌به‌درس با این جدول مقایسه کنید. شباهت اسم رشته کافی نیست.
زبان تحصیل: انگلیسی یا آلمانی
- برنامه‌های انگلیسی‌زبان، که بیشترشان در مقطع ارشدند، معمولاً IELTS یا TOEFL می‌خواهند. در ۲۰۲۶ دسترسی ساکنان ایران به این آزمون‌ها محدود شده است. قبل از اپلای ببینید دانشگاه چه مدارکی را قبول می‌کند. جزئیات در مقاله‌ی آزمون‌های زبان در همین سایت آمده است.
- برنامه‌های آلمانی‌زبان معمولاً سطح بالایی از زبان، در حد C1، می‌خواهند و مدرکی مثل DSH یا TestDaF با نمره‌ی تعیین‌شده لازم است.
حتی اگر برنامه‌تان انگلیسی است، آلمانی را از همین حالا شروع کنید. برای کار دانشجویی، پیدا کردن خانه و زندگی روزمره، دانستن آلمانی تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند.
اپلای: uni-assist، VPD یا مستقیم
بسته به دانشگاه، یکی از این سه مسیر را دارید:
- اپلای کامل از طریق uni-assist: پرونده را برای uni-assist می‌فرستید. این نهاد مدرک شما را ارزیابی می‌کند و برای دانشگاه می‌فرستد.
- VPD: uni-assist فقط یک سند ارزیابی اولیه صادر می‌کند و شما با آن مستقیم در پورتال دانشگاه اپلای می‌کنید.
- اپلای مستقیم: دانشگاه همه‌چیز را خودش در پورتال خودش بررسی می‌کند.
مسیر هر برنامه را صفحه‌ی همان برنامه مشخص می‌کند. فرض نکنید چون یک دانشگاه عضو uni-assist است، همه‌ی برنامه‌هایش از این مسیر می‌گذرند.
هزینه‌ی uni-assist طبق صفحه‌ی رسمی‌اش در هر ترم ۷۵ یورو برای اولین برنامه و ۳۰ یورو برای هر برنامه‌ی اضافه است. این مبلغ برای اپلای عادی و VPD یکسان است. مثلاً اگر برای ترم زمستانی به چهار برنامه از این مسیر اپلای کنید، می‌شود ۷۵ به‌اضافه‌ی ۳ × ۳۰، یعنی ۱۶۵ یورو. پرداخت فقط از طریق پورتال خود uni-assist انجام می‌شود. خود uni-assist هم هشدار داده که بعضی افراد و مؤسسه‌ها به دروغ ادعا می‌کنند با آن همکاری دارند.
درباره‌ی زمان: بسیاری از دانشگاه‌ها برای ترم زمستانی ددلاینی در تابستان دارند، اما برنامه‌های بین‌المللی ارشد برای متقاضیان غیر اروپایی اغلب ددلاین زودتری دارند، گاهی از آذر تا اسفند. بررسی پرونده در uni-assist هم چند هفته طول می‌کشد. پس پرونده را خیلی زودتر از ددلاین بفرستید. روش ارسال مدارک و شرایط مخصوص متقاضیان ایرانی را در بخش اطلاعات کشورها در سایت uni-assist ببینید.
تبدیل معدل به نمره‌ی آلمانی
دانشگاه‌های آلمان معمولاً معدل را با فرمول باواریایی تبدیل می‌کنند. در این فرمول، ۱ بهترین نمره است و ۴ نمره‌ی قبولی:
نمره‌ی آلمانی = ۱ + ۳ × (نمره‌ی حداکثر − نمره‌ی شما) ÷ (نمره‌ی حداکثر − حداقل نمره‌ی قبولی)
با معدل ۱۷ از ۲۰ و حداقل نمره‌ی قبولی ۱۰، نتیجه می‌شود ۱ + ۳ × ۳ ÷ ۱۰، یعنی ۱٫۹. نکته‌های بیشتر درباره‌ی تبدیل معدل را در مقاله‌ی مدارک و شرایط اپلای در همین سایت آورده‌ایم.
اگر برای کارشناسی اپلای می‌کنید
برای کارشناسی، مدرک دیپلم ایران همیشه پذیرش مستقیم نمی‌دهد. بسته به مدرک و رشته، ممکن است لازم باشد اول دوره‌ی پیش‌دانشگاهی آلمان (Studienkolleg) را بگذرانید یا مدتی در دانشگاهی در ایران درس خوانده باشید. وضعیت مدرک خودتان را در پایگاه anabin و صفحه‌ی ایران در uni-assist چک کنید.
شهریه در ۲۰۲۶: نقشه‌ی تازه
- بیشتر ایالت‌ها: دانشگاه‌های دولتی برای کارشناسی و ارشد شهریه نمی‌گیرند. فقط حق ترم (Semesterbeitrag) دارید که به گفته‌ی DAAD بسته به دانشگاه بین ۱۰۰ تا ۳۵۰ یورو در هر ترم است و اغلب بلیت حمل‌ونقل عمومی منطقه را هم شامل می‌شود.
- بادن-وورتمبرگ: از ترم زمستانی ۲۰۱۷/۲۰۱۸ از دانشجوهای غیر اروپایی ۱٬۵۰۰ یورو در هر ترم شهریه گرفته می‌شود. برای مثال، دانشگاه اولم همین مبلغ را برای ترم زمستانی ۲۰۲۶/۲۰۲۷ اعلام کرده است. این قاعده استثناهایی هم دارد.
- دانشگاه فنی مونیخ (TUM): از ترم زمستانی ۲۰۲۴/۲۰۲۵ شهریه‌ی دانشجوهای غیر اروپایی معمولاً ۲٬۰۰۰ یا ۳٬۰۰۰ یورو در هر ترم برای کارشناسی و ۴٬۰۰۰ یا ۶٬۰۰۰ یورو برای ارشد است. برای ورودی‌های ترم زمستانی ۲۰۲۷/۲۰۲۸ این ارقام به ۲٬۳۰۰ یا ۳٬۴۰۰ یورو برای کارشناسی و ۴٬۶۰۰ یا ۶٬۸۰۰ یورو برای ارشد می‌رسد. کسانی که زودتر ثبت‌نام کرده‌اند، تا پایان همان برنامه با نرخ زمان شروعشان ادامه می‌دهند. دانشجوهای دکترا شهریه نمی‌دهند. TUM برای معافیت و تخفیف هم مسیر درخواست جداگانه با ددلاین مشخص دارد.
- دانشگاه ارلانگن-نورنبرگ (FAU): از ترم تابستانی ۲۰۲۷ از ورودی‌های جدید غیر اروپایی شهریه می‌گیرد. بسته به برنامه، برای کارشناسی ۱٬۰۰۰، ۲٬۰۰۰ یا ۳٬۰۰۰ یورو و برای ارشد ۲٬۰۰۰، ۴٬۰۰۰ یا ۶٬۰۰۰ یورو در هر ترم. دکترا معاف است. کسانی که پیش از شروع ارشد، کارشناسی را در یک دانشگاه آلمانی تمام کرده‌اند هم معمولاً معاف‌اند.
یک مثال: ارشد دوساله در TUM با شهریه‌ی ۴٬۰۰۰ یورو در هر ترم یعنی ۱۶٬۰۰۰ یورو شهریه، به‌اضافه‌ی حق ترم. همین ارشد در دانشگاهی دولتی در برلین فقط چهار بار حق ترم دارد. وقتی فهرست می‌سازید، ستون «شهریه‌ی غیر اروپایی» را خالی نگذارید. عدد هر برنامه را از صفحه‌ی خود برنامه بخوانید، چون حتی در یک دانشگاه هم ممکن است فرق کند.
بحث شهریه در چند ایالت دیگر هم مطرح بوده و قانون بعضی ایالت‌ها به خود دانشگاه‌ها اجازه می‌دهد از دانشجوی غیر اروپایی شهریه بگیرند. ما تا مهر ۱۴۰۵ تصمیم قطعی تازه‌ای در صفحه‌های رسمی ندیدیم، اما هر سال قبل از اپلای دوباره چک کنید.
هزینه‌ی زندگی
بزرگ‌ترین قلم هزینه اجاره است و از شهری به شهر دیگر خیلی فرق می‌کند. فهرست تقریبی اجاره در شهرهای مختلف را در مقاله‌ی یادگیری آلمانی در آلمان آورده‌ایم. مبلغی که دولت آلمان هر سال برای اثبات تمکن مالی دانشجو اعلام می‌کند هم حداقلی معقول برای بودجه‌ی ماهانه است. عدد به‌روز آن را در مقاله‌ی ویزای تحصیلی آلمان ببینید.
بیمه‌ی درمانی، کتاب و وسایل اولیه‌ی خانه را هم در بودجه‌ی سال اول بگذارید. در شهرهای پرتقاضا مثل مونیخ و فرانکفورت، پیدا کردن خانه خودش ماه‌ها طول می‌کشد. اگر دانشگاه خوابگاه دانشجویی (Studentenwerk) دارد، همان روز پذیرش درخواست بدهید.
بورسیه و فاند
- پایگاه بورسیه‌های DAAD: کشور مبدأ را ایران و مقطع را انتخاب کنید تا برنامه‌های مرتبط را ببینید. شرط‌ها، مثل سابقه‌ی کار، و ددلاین هر برنامه متفاوت است و همه‌ی برنامه‌ها برای همه‌ی کشورها باز نیستند. پس پیش از هر کاری بخش شرایط متقاضی را در صفحه‌ی همان برنامه بخوانید.
- Deutschlandstipendium: بورسیه‌ای ۳۰۰ یورویی در ماه که نیمی از آن را حامیان خصوصی و نیمی را دولت می‌دهند. دانشجوهای بین‌المللی هم می‌توانند درخواست بدهند. درخواست از طریق خود دانشگاه است و زمانش در هر دانشگاه فرق می‌کند.
- بورسیه‌ها و معافیت‌های دانشگاهی: در دانشگاه‌هایی که شهریه می‌گیرند، معمولاً بورسیه یا معافیت هم هست، ولی باید قبل از ددلاین درخواست بدهید.
- دکترا: در آلمان دکترا اغلب یک شغل است. شما به‌عنوان پژوهشگر (wissenschaftliche/r Mitarbeiter/in) با قرارداد و حقوق استخدام می‌شوید. پس آگهی‌های استخدام را هم دنبال کنید، نه فقط فرم‌های پذیرش.
رشته‌های حساس
در بعضی رشته‌های فنی، دانشگاه‌ها به دلیل مقررات اتحادیه‌ی اروپا درباره‌ی ایران و کنترل صادرات، بررسی بیشتری روی متقاضیان ایرانی انجام می‌دهند. به همه‌ی سؤال‌های فرم‌ها کامل و صادقانه جواب بدهید. این موضوع را در مقاله‌ی رشته‌های حساس در همین سایت جداگانه توضیح داده‌ایم.
اشتباهات رایج
- مقایسه نکردن ریزنمرات با جدول ECTS برنامه.
- فرض اینکه همه‌ی برنامه‌های یک دانشگاه از uni-assist اپلای می‌شوند.
- ارسال پرونده در روزهای آخر و جا ماندن به خاطر زمان بررسی uni-assist.
- غافل شدن از شهریه‌ی جدید TUM، FAU و دانشگاه‌های بادن-وورتمبرگ.
- پرداخت پول به واسطه‌هایی که خود را نماینده‌ی uni-assist معرفی می‌کنند.
- شروع نکردن زبان آلمانی به این دلیل که برنامه انگلیسی است.
چک‌لیست
- فهرست برنامه‌ها را با ستون‌های مسیر اپلای، ددلاین غیر اروپایی‌ها، شهریه و شرط زبان ساخته‌ام.
- وضعیت دانشگاه‌ها را در فهرست وزارت علوم دیده‌ام.
- معدلم را با فرمول باواریایی تبدیل کرده‌ام.
- شرایط مخصوص ایران را در صفحه‌ی کشورها در uni-assist خوانده‌ام.
- بودجه‌ی شهریه، حق ترم، اجاره و بیمه را برای کل دوره حساب کرده‌ام.
قوانین شهریه و پذیرش ممکن است عوض شوند. قبل از هر پرداخت یا تصمیم، صفحه‌ی رسمی دانشگاه و uni-assist را دوباره ببینید.
ما در دوره‌های مسیر مهاجرت، ساختن فهرست برنامه‌های آلمان، تطبیق ریزنمرات با شرایط پذیرش و آماده کردن پرونده‌ی uni-assist را قدم‌به‌قدم کار می‌کنیم. اگر سؤالی دارید، در کانال تلگرام مسیر مهاجرت همراهتان هستیم.
منابع
- Handling fees – uni-assist: https://uni-assist.de/en/how-to-apply/pay-all-fees/handling-fees
- Costs of education and living – DAAD: https://www.daad.de/en/studying-in-germany/living-in-germany/finances/
- International Programmes database – DAAD: https://www2.daad.de/deutschland/studienangebote/international-programmes/en/
- Scholarship database – DAAD: https://www2.daad.de/deutschland/stipendium/datenbank/en/21148-scholarship-database/
- Hochschulkompass: https://www.hochschulkompass.de
- anabin – Kultusministerkonferenz: https://anabin.kmk.org
- Tuition Fees for Students from Non-EU Countries – TUM: https://www.tum.de/en/studies/fees/tuition
- Tuition fees for students from non-EU states – FAU: https://www.fau.eu/studying/international-students/application-and-enrollment-for-international-applicants/tuition-fees-for-students-from-non-eu-states/
- Tuition fees – Ulm University: https://uni-ulm.de/en/study/application-and-enrolment/tuition-fees
- Deutschlandstipendium – Technische Hochschule Augsburg: https://www.tha.de/en/Deutschlandstipendium.html