اگر در رشته‌هایی مثل هوش مصنوعی، مواد پیشرفته، هوافضا، انرژی هسته‌ای، کوانتوم، بیوتکنولوژی یا رباتیک اپلای می‌کنید، احتمالاً با مرحله‌ای روبه‌رو می‌شوید که در اپلای‌های دیگر دیده نمی‌شود: بررسی امنیتی یا «امنیت پژوهش». این بررسی‌ها مخصوص ایرانی‌ها نیستند؛ کشورها آن‌ها را برای فناوری‌هایی طراحی کرده‌اند که کاربرد دوگانه‌ی غیرنظامی و نظامی دارند. اما ملیت، سابقه‌ی تحصیلی و وابستگی سازمانی متقاضی در بعضی از آن‌ها نقش دارد و متقاضیان ایرانی اغلب در دامنه‌ی آن قرار می‌گیرند.
در این مقاله قواعد رسمی چند کشور را به زبان ساده توضیح می‌دهیم و می‌گوییم در عمل چه برنامه‌ای لازم است. پیام اصلی ما ساده است: همه‌ی فرم‌ها را کامل و صادقانه پر کنید، زمان کافی بگذارید و اگر سؤالی دارید از مرجع رسمی بپرسید.
چرا چنین بررسی‌هایی وجود دارد؟
دولت‌ها فهرست‌هایی از «فناوری‌های حیاتی» یا «حوزه‌های پژوهشی حساس» دارند؛ حوزه‌هایی که پیشرفت در آن‌ها هم برای اقتصاد مهم است و هم می‌تواند کاربرد نظامی یا امنیتی داشته باشد. هدف اعلام‌شده‌ی این سیاست‌ها جلوگیری از انتقال ناخواسته‌ی دانش در همین حوزه‌هاست. چند نکته را از همین ابتدا بدانید:
- در بعضی از این سیاست‌ها، مثل سیاست کانادا، ملاک «پیشبرد» یک فناوری حساس است، نه صرفاً «استفاده» از آن. تشخیص این‌که یک برنامه یا طرح مشمول است یا نه با دانشگاه و مرجع رسمی است؛ کار متقاضی فقط توصیف دقیق و صادقانه‌ی پژوهش است.
- کد رشته یا عنوان برنامه مهم است، اما محتوای واقعی پژوهش و پروپوزال هم بررسی می‌شود.
- این بررسی‌ها جدا از ویزا هستند ولی گاهی پیش‌نیاز آن‌اند.
انگلستان: ATAS
ATAS (Academic Technology Approval Scheme) گواهی‌ای است که وزارت خارجه‌ی بریتانیا برای تحصیل یا پژوهش در برخی رشته‌های حساس صادر می‌کند. نکات اصلی طبق صفحه‌ی رسمی دولت بریتانیا:
- چه کسی لازم دارد: اتباع همه‌ی کشورها به‌جز فهرست معافیت (کشورهای اتحادیه‌ی اروپا، ایسلند، لیختن‌اشتاین، نروژ، سوئیس، استرالیا، کانادا، ژاپن، نیوزیلند، سنگاپور، کره‌ی جنوبی و آمریکا). دارندگان تابعیت دوگانه‌ای که یکی از این ملیت‌ها را دارند، با شرایطی که در صفحه‌ی رسمی آمده، معاف‌اند. پس دارندگان گذرنامه‌ی ایرانی، اگر رشته‌شان مشمول باشد و معافیت دیگری نداشته باشند، باید ATAS بگیرند.
- کدام دوره‌ها: کارشناسی ارشد آموزشی یا پژوهشی و دکتری در رشته‌هایی که دانشگاه با کد CAH3 مشخص می‌کند، برخی کارشناسی‌های دارای سال ارشد یکپارچه و برخی موقعیت‌های پژوهشی. دانشگاه در نامه‌ی پذیرش یا CAS می‌گوید ATAS لازم است یا نه.
- هزینه: رایگان است.
- زمان: دست‌کم ۳۰ روز کاری (حدود ۶ هفته) و در پرونده‌های پیچیده بیشتر. سرویس فوری ندارد و از فروردین تا مرداد (آوریل تا اوت) شلوغ‌تر است.
- ترتیب: برای ویزای دانشجویی باید گواهی ATAS را پیش از درخواست ویزا داشته باشید. اعتبار گواهی برای استفاده در درخواست ویزا ۶ ماه از تاریخ صدور است.
- اطلاعاتی که می‌خواهند: سوابق تحصیلی، مشخصات گذرنامه، سابقه‌ی کاری با توضیح فاصله‌ها، مقاله‌های منتشرشده، دو معرف، اطلاعات تأمین‌کننده‌ی مالی، نام استاد راهنما، دروس یا شرح پروژه و پروپوزال پژوهشی و یک بیانیه‌ی شخصی.
- تغییرات: اگر محتوای دوره یا استاد راهنمای اصلی عوض شود یا پایان دوره سه ماه یا بیشتر عقب بیفتد، ATAS جدید لازم است.
- رد درخواست: برای همان دوره، دانشگاه و کد باید ۹۰ روز صبر کنید. درخواست بازبینی با ایمیل به تیم ATAS ممکن است.
صفحه‌ی رسمی صریحاً می‌گوید اطلاعات نادرست، گمراه‌کننده یا ناقص به رد درخواست منجر می‌شود. از ۲۴ مارس ۲۰۲۶ (۴ فروردین ۱۴۰۵) هم بندی اضافه شده که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای ساختن یا تغییر اطلاعات هویتی یا سوابق را ممنوع می‌کند؛ استفاده برای بهتر کردن نگارش مجاز است. ویزای دانشجویی بریتانیا را در مقاله‌ی «ویزای دانشجویی انگلستان» در همین سایت توضیح داده‌ایم.
کانادا: سیاست پژوهش‌های فناوری حساس و وابستگی‌های نگران‌کننده
دولت کانادا سیاستی با نام Policy on Sensitive Technology Research and Affiliations of Concern (STRAC) دارد که از ۱ مه ۲۰۲۴ برای درخواست‌های بودجه‌ی پژوهشی دانشگاه‌ها به شوراهای پژوهشی فدرال (CIHR، NSERC و SSHRC) و بنیاد نوآوری کانادا اجرا می‌شود. دو فهرست در مرکز این سیاست است:
- فهرست حوزه‌های پژوهشی فناوری حساس (STRA) با ۱۱ دسته‌ی اصلی: زیرساخت دیجیتال پیشرفته، انرژی پیشرفته، مواد و ساخت پیشرفته، حسگرها و پایش پیشرفته، تسلیحات پیشرفته، هوافضا و ماهواره، هوش مصنوعی و کلان‌داده، تعامل انسان و ماشین، فناوری‌های علوم زیستی، علوم و فناوری کوانتوم، و رباتیک و سامانه‌های خودران.
- فهرست سازمان‌های پژوهشی نام‌برده (Named Research Organizations) که سازمان‌هایی مرتبط با نهادهای نظامی، دفاعی یا امنیتی را در بر می‌گیرد؛ طبق صفحه‌ی رسمی، سازمان‌های این فهرست از چین، ایران و روسیه هستند.
اگر یک طرح پژوهشی با بودجه‌ی این نهادها در یکی از حوزه‌های STRA باشد، پژوهشگرانی که نقش نام‌برده در طرح دارند نباید با سازمان‌های فهرست دوم وابستگی داشته باشند یا از آن‌ها بودجه یا حمایت بگیرند و باید این را در فرم رسمی اعلام کنند. «وابستگی» یعنی هر سازمانی که فرد در آن استخدام یا منصوب است یا پژوهش می‌کند و طبق متن سیاست، ملاک وابستگی‌های فعلی است. طبق راهنمای دانشگاه تورنتو، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پسادکتری فرم جداگانه پر نمی‌کنند، ولی موظف به رعایت سیاست هستند.
در عمل یعنی استاد یا دانشگاه کانادایی ممکن است پیش از پذیرش یا استخدام شما در یک پروژه، درباره‌ی وابستگی‌های سازمانی‌تان سؤال کند؛ به همه‌ی سؤال‌ها کامل و صادقانه پاسخ دهید. دولت کانادا در صفحه‌ی رسمی این سیاست گفته است که سیاست‌های امنیت پژوهشش به کشور خاصی وابسته نیست و هیچ گروه یا کشوری را هدف نمی‌گیرد. مراحل اجازه‌ی تحصیل کانادا را در مقاله‌ی «ویزای تحصیلی کانادا» در همین سایت آورده‌ایم.
استرالیا: غربالگری فناوری حیاتی
استرالیا دو سازوکار مرتبط دارد که از ۱ آوریل ۲۰۲۴ فعال شده‌اند:
- معیار منافع عمومی 4003B: متقاضیان برخی ویزاها، از جمله ویزای دانشجویی برای پژوهش در تحصیلات تکمیلی، از نظر فناوری‌های حیاتی غربالگری می‌شوند. طبق وزارت امور داخله، این مرحله کار اضافه‌ای از متقاضی نمی‌خواهد، ولی ممکن است اطلاعات بیشتری درخواست شود.
- شرط ۸۲۰۸ روی ویزای دانشجویی ۵۰۰: دارندگان ویزایی که این شرط را دارند (برای درخواست‌های از ۱ ژوئیه‌ی ۲۰۲۲ به بعد) پیش از شروع یک دوره‌ی پژوهشی جدید در حوزه‌ی فناوری حیاتی، باید از وزیر امور داخله تأییدیه بگیرند. این درخواست از طریق ImmiAccount ثبت می‌شود. برای کارشناسی ارشد آموزشی (coursework) لازم نیست. شروع چنین دوره‌ای بدون تأیید، نقض شرط ویزا است و ممکن است به لغو ویزا منجر شود.
حوزه‌های فناوری حیاتی در مصوبه‌ی LIN 24/010 تعریف شده‌اند؛ از جمله ساخت و مواد پیشرفته، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته، بیوتکنولوژی، تولید و ذخیره‌ی انرژی پاک، فناوری کوانتوم، و سامانه‌های خودران، رباتیک، موقعیت‌یابی و حسگرها. جزئیات ویزای استرالیا را در مقاله‌ی «ویزای دانشجویی استرالیا» در همین سایت ببینید.
چند کشور دیگر
- هلند: دولت هلند در فروردین ۱۴۰۴ (آوریل ۲۰۲۵) پیش‌نویس لایحه‌ای را برای نظرخواهی عمومی منتشر کرد که پژوهشگران و دانشجویان کارشناسی ارشد جدیدی را که می‌خواهند در محیط‌های دارای دانش حساس کار کنند، فارغ از پیشینه‌شان، غربالگری می‌کند. هدف اعلام‌شده، اجرای آن از اواسط ۲۰۲۷ است؛ وضعیت فعلی لایحه را در صفحه‌ی رسمی دولت هلند ببینید.
- آلمان: دانشگاه‌ها موظف به رعایت مقررات کنترل صادرات در فعالیت‌های علمی هستند و اداره‌ی فدرال اقتصاد و کنترل صادرات (BAFA) برای آن راهنمای مخصوص دانشگاه‌ها منتشر کرده است. ممکن است دانشگاه پیش از پذیرش یا شروع پروژه، بررسی داخلی انجام دهد.
- آمریکا: از ۱۱ دی ۱۴۰۴ (۱ ژانویه‌ی ۲۰۲۶)، بر اساس اعلامیه‌ی ریاست‌جمهوری شماره‌ی ۱۰۹۹۸ و در ادامه‌ی تعلیقی که از ۱۹ خرداد ۱۴۰۴ (۹ ژوئن ۲۰۲۵) برقرار بود، صدور ویزای آمریکا، از جمله ویزاهای F و J، برای دارندگان گذرنامه‌ی ایرانی معلق است؛ مهم‌ترین استثنا برای دانشجویان، افراد دوتابعیتی هستند که با گذرنامه‌ی کشوری غیرمشمول اقدام می‌کنند.
علاوه بر این‌ها، فهرست‌های رسمی تحریم در کشورها و اتحادیه‌ی اروپا وجود دارد و برخی دانشگاه‌ها همکاری‌ها یا وابستگی‌ها را با آن‌ها تطبیق می‌دهند. این بررسی‌ها را دانشگاه و دولت مقصد انجام می‌دهند و نقش متقاضی فقط ارائه‌ی اطلاعات درست و کامل است.
برای متقاضی ایرانی در عمل چه معنایی دارد؟
- زود بفهمید مشمول هستید یا نه. از دانشگاه بپرسید برنامه‌ی شما ATAS یا بررسی مشابهی لازم دارد. برای انگلستان، کد CAH3 دوره را بخواهید.
- زمان بگذارید. برای انگلستان دست‌کم ۶ هفته پیش از درخواست ویزا، و در فصل شلوغ بیشتر. برای استرالیا و کانادا هم احتمال طولانی‌تر شدن بررسی ویزا را در برنامه ببینید.
- پروپوزال واقعی و دقیق بنویسید. همان چیزی را بنویسید که واقعاً قرار است انجام دهید و با استاد راهنما هماهنگ کنید. درباره‌ی نوشتن پروپوزال، مقاله‌ی پروپوزال و Research Plan در همین سایت را ببینید.
- سوابق را کامل و هماهنگ بنویسید. سابقه‌ی کار، فاصله‌های زمانی (مثلاً دوره‌ی خدمت وظیفه)، وابستگی‌های سازمانی، مقاله‌ها و منبع مالی باید با رزومه، فرم ویزا و فرم دانشگاه یکی باشد.
- هیچ چیزی را پنهان یا کم‌رنگ نکنید. اطلاعات ناقص یا نادرست در همه‌ی این سازوکارها دلیل رد است و ممکن است در درخواست‌های بعدی هم اثر بگذارد.
- تغییرات را اعلام کنید. اگر موضوع پژوهش، استاد راهنما یا دانشگاه عوض شد، بررسی کنید آیا گواهی یا تأییدیه‌ی جدید لازم است.
- اگر رد شدید، از مسیر رسمی بازبینی یا درخواست مجدد پس از مهلت اقدام کنید و در صورت نیاز از مشاور حقوقی مجاز در همان کشور کمک بگیرید.
اشتباه‌های رایج
- فرض این‌که «رشته‌ی من نظامی نیست، پس مشمول نیستم».
- درخواست ATAS در آخرین لحظه.
- ناهماهنگی بین رزومه، فرم ATAS و فرم ویزا.
- حذف کردن یک سابقه‌ی کاری یا وابستگی از ترس رد شدن.
- تغییر موضوع پژوهش پس از گرفتن گواهی، بدون بررسی نیاز به گواهی جدید.
چک‌لیست
- از دانشگاه پرسیده‌ام برنامه‌ام به ATAS یا بررسی مشابه نیاز دارد یا نه.
- زمان لازم را در تقویم ویزا گذاشته‌ام.
- پروپوزال، رزومه و فهرست مقاله‌ها و سوابقم دقیق و هماهنگ است.
- به همه‌ی سؤال‌های فرم‌ها درباره‌ی سوابق و وابستگی‌های سازمانی‌ام کامل و درست پاسخ می‌دهم.
- می‌دانم اگر موضوع یا استاد عوض شود چه باید بکنم.
قواعد امنیت پژوهش و ویزا در این کشورها به‌طور منظم بازنگری می‌شود؛ پیش از اقدام، آخرین نسخه‌ی صفحه‌های رسمی را بخوانید و هر ابهامی را از دانشگاه یا مرجع رسمی همان کشور بپرسید.
در دوره‌های مسیر مهاجرت، زمان‌بندی این مراحل را کنار ددلاین‌های پذیرش و ویزا می‌چینیم. اگر سؤالی دارید، در کانال تلگرام مسیر مهاجرت بپرسید.
منابع
- Academic Technology Approval Scheme (ATAS), GOV.UK: https://www.gov.uk/guidance/academic-technology-approval-scheme
- Policy on Sensitive Technology Research and Affiliations of Concern, Government of Canada: https://science.gc.ca/site/science/en/safeguarding-your-research/guidelines-and-tools-implement-research-security/policy-sensitive-technology-research-and-affiliations-concern
- Sensitive Technology Research Areas, Government of Canada: https://science.gc.ca/site/science/en/safeguarding-your-research/guidelines-and-tools-implement-research-security/sensitive-technology-research-areas
- Named Research Organizations, Government of Canada: https://science.gc.ca/site/science/en/safeguarding-your-research/guidelines-and-tools-implement-research-security/named-research-organizations
- STRAC requirements, University of Toronto Research: https://research.utoronto.ca/safeguarding-research/new-requirements-STRAC
- Critical technology, Department of Home Affairs (Australia): https://www.homeaffairs.gov.au/about-us/our-portfolios/national-security/technology-and-data-security/critical-technology
- Migration (Critical Technology—Kinds of Technology) Specification (LIN 24/010) 2024: https://www.legislation.gov.au/F2024L00182/latest/text
- Screening for researchers wishing to handle sensitive knowledge, Government of the Netherlands: https://www.government.nl/latest/news/2025/04/07/screening-for-researchers-wising-to-handle-sensitive-knowledge
- Export Control and Academia, BAFA: https://bafa.de/EN/Foreign_Trade/Export_Control/Export_Control_and_Academia/export_control_academia.html
- Proclamation 10998, Federal Register (19 December 2025): https://www.govinfo.gov/content/pkg/FR-2025-12-19/pdf/2025-23570.pdf