طراحی اسلاید: جمله‌ی ادعا و شواهد تصویری Slide Design

تیتر روزنامه و عکس صفحه‌ی اول

از کنار دکه‌ی روزنامه‌فروشی که رد می‌شوی، در سه ثانیه می‌فهمی دیروز چه خبر بوده. چرا؟ چون تیتر صفحه‌ی اول یک جمله‌ی کامل است: «تیم ملی به جام جهانی صعود کرد»، نه یک برچسب مثل «اخبار ورزشی». زیرش هم یک عکس بزرگ است که همان خبر را نشان می‌دهد: بازیکن‌هایی که شادی می‌کنند. هیچ روزنامه‌ای صفحه‌ی اولش را با پنج بولت پر نمی‌کند.

اسلاید خوب هم همین‌طور کار می‌کند. شنونده باید در چند ثانیه بفهمد این اسلاید چه می‌گوید، و بعد به حرف تو گوش بدهد، نه این‌که مشغول خواندن یک پاراگراف روی صفحه باشد.

در دو مبحث قبل پیام اصلی را پیدا کردی و مسیر ارائه را چیدی. حالا وقت این است که هر قدم آن مسیر را روی صفحه بیاوری.

اسلاید پیش‌فرض چه مشکلی دارد؟

پاورپوینت را که باز می‌کنی، قالب پیش‌فرض یک جای کوچک برای عنوان دارد و یک جای بزرگ برای فهرست بولت‌دار. بیشتر ما همین را پر می‌کنیم: عنوانی یکی دو کلمه‌ای مثل «نتایج» و زیرش پنج شش جمله‌ی بولت‌دار.

این قالب سه مشکل دارد:

• عنوان چیزی نمی‌گوید. «نتایج» فقط موضوع اسلاید است. شنونده نمی‌داند از این نتایج چه چیزی باید بفهمد.
• بولت‌ها رابطه را پنهان می‌کنند. در فهرست بولت‌دار همه‌ی جمله‌ها هم‌وزن‌اند. معلوم نیست کدام علت است و کدام نتیجه، کدام مهم است و کدام حاشیه.
• شنونده می‌خواند، گوش نمی‌دهد. وقتی متن زیادی روی صفحه است، شنونده آن را می‌خواند و هم‌زمان دنبال کردن حرف تو برایش سخت می‌شود. سخنران هم وسوسه می‌شود از روی صفحه بخواند.

این به این معنا نیست که هیچ‌وقت نباید فهرست ساخت. ولی فهرست بولت‌دار نباید شکل پیش‌فرض همه‌ی اسلایدها باشد.

رویکرد ادعا–شواهد

یکی از شناخته‌شده‌ترین جایگزین‌ها رویکرد ادعا–شواهد (assertion–evidence) است که مایکل اَلی (Michael Alley)، استاد ارتباطات مهندسی در دانشگاه پن‌استیت، آن را در کتاب The Craft of Scientific Presentations و کارگاه‌هایش معرفی و ترویج کرده. ایده‌ی اصلی‌اش ساده است و سه بخش دارد:

1. تیتر = ادعایک جمله‌ی کامل که پیام همین اسلاید است
2. بدنه = شواهد تصویرینمودار، عکس، شکل یا معادله‌ای که ادعا را پشتیبانی می‌کند
3. توضیح = صدای توجزئیات را می‌گویی، نه این‌که روی صفحه بنویسی

یعنی هر اسلاید درست مثل صفحه‌ی اول روزنامه است: یک تیتر جمله‌ای و یک عکس که آن را ثابت می‌کند. چیزهایی که قبلاً در بولت‌ها می‌نوشتی، حالا یا در حرف‌های تو می‌آیند یا در یادداشت‌های سخنران (speaker notes).

این رویکرد فقط یک سلیقه‌ی ظاهری نیست. گارنر و اَلی در مطالعه‌ای که سال ۲۰۱۳ منتشر شد، بیش از صد دانشجوی مهندسی را مقایسه کردند: گروهی که ارائه را با اسلایدهای ادعا–شواهد دیده بودند، محتوا را بهتر فهمیده بودند و برداشت نادرست کمتری داشتند تا گروهی که اسلایدهای سبک پیش‌فرض دیده بودند. این یک مطالعه در یک زمینه‌ی مشخص است، نه قانون جهانی؛ ولی با تجربه‌ی خیلی از سخنران‌ها هم جور درمی‌آید.

ببینش: یک داده، دو اسلاید

تیتر: جمله‌ی کامل، نه برچسب

تیتر اسلاید ادعا–شواهد یک جمله‌ی کامل با فعل است که می‌گوید از این اسلاید چه چیزی باید بفهمی. معمولاً بهتر است از دو خط بیشتر نشود؛ اگر طولانی‌تر شد، احتمالاً دو ایده را در یک اسلاید گذاشته‌ای.

جمله‌ها و یافته‌های این جدول ساختگی‌اند و فقط شکل تیتر خوب را نشان می‌دهند.

یک آزمون مفید: در نمای «Slide Sorter» یا فهرست اسلایدها، فقط تیترها را پشت هم بخوان. اگر تیترها به‌تنهایی قصه‌ی ارائه را تعریف کردند، ساختارت درست است. اگر فقط فهرستی از موضوع‌ها دیدی («مقدمه، روش، نتایج ۱، نتایج ۲»)، تیترها هنوز ادعا نیستند.

بدنه: شواهد تصویری به جای فهرست

بدنه‌ی اسلاید جای چیزی است که ادعا را نشان می‌دهد. بسته به ادعا، شاهد می‌تواند این‌ها باشد:

• نمودار: وقتی ادعا درباره‌ی عدد، روند یا مقایسه است.
• عکس: نمونه، دستگاه، محل کار میدانی، یک تصویر میکروسکوپی.
• شکل شماتیک: برای فرایند، چیدمان آزمایش یا معماری یک سیستم.
• جدول کوچک: فقط چند عدد، با برجسته کردن عددی که مهم است.
• معادله: فقط اگر خود معادله محور حرفت است، با برچسب روی جزءهای مهمش.

شکل‌های مقاله را مستقیم کپی نکن. شکل مقاله برای خواندن از نزدیک و با حوصله ساخته شده؛ شکل اسلاید باید در چند ثانیه و از ته سالن فهمیده شود. معمولاً لازم است ساده‌اش کنی: پنل‌های اضافه را حذف کن، فونت محورها را بزرگ کن، و منحنی یا میله‌ای را که درباره‌اش حرف می‌زنی با رنگ برجسته کن و بقیه را خاکستری.

اگر شکلی واقعاً پیچیده است، آن را قدم‌به‌قدم بساز: اول محورها و توضیح این‌که چه چیزی اندازه گرفته شده، بعد گروه اول، بعد گروه دوم. شنونده همراه تو جلو می‌آید و لازم نیست همه‌چیز را یک‌جا هضم کند.

وقتی محتوایی را که عادت داری بولت کنی می‌بینی، از خودت بپرس رابطه‌ی این جمله‌ها چیست. اگر پشت سر هم اتفاق می‌افتند، یک نمودار جریان بکش. اگر دو چیز را مقایسه می‌کنند، آن‌ها را کنار هم بگذار. اگر عددند، نمودار بکش.

یک ایده در هر اسلاید

قاعده‌ی ساده: هر اسلاید یک ادعا. اگر در تیترت «و» آمده و دو ادعای مستقل را به هم وصل کرده، احتمالاً دو اسلاید لازم داری. این به معنای اسلاید بیشتر نیست؛ چون هر اسلاید سریع‌تر فهمیده می‌شود، معمولاً وقت کل ارائه تغییر زیادی نمی‌کند.

همه‌ی جزئیاتی که از روی صفحه حذف کردی، گم نمی‌شوند. آن‌ها را در یادداشت‌های سخنران بنویس تا هنگام تمرین کمکت کنند. خیلی‌ها همین یادداشت‌ها را بعداً به‌عنوان جزوه یا نسخه‌ی قابل‌دانلود در اختیار شنونده‌ها می‌گذارند.

خوانایی: اندازه، کنتراست و رنگ

اسلایدی که از ته سالن خوانده نشود، وجود ندارد. چند توصیه‌ی رایج که در بیشتر راهنماهای ارائه‌ی علمی می‌بینی (این‌ها قانون نیستند، ولی نقطه‌ی شروع خوبی‌اند):

• متن را بزرگ نگه دار. خیلی از راهنماها می‌گویند متن اسلاید از حدود ۱۸ پوینت کوچک‌تر نباشد و تیتر درشت‌تر باشد. یک آزمون عملی: اسلاید را روی لپ‌تاپ در اندازه‌ی کوچک ببین یا چند متر عقب برو.
• کنتراست بالا: متن تیره روی زمینه‌ی روشن یا برعکس. عکس یا طرح شلوغ پشت متن، خواندن را سخت می‌کند.
• به رنگ تنها تکیه نکن. بخشی از شنونده‌ها تفاوت بعضی رنگ‌ها، مثلاً قرمز و سبز، را خوب نمی‌بینند. علاوه بر رنگ، از برچسب مستقیم، شکل نشانگر یا نوع خط هم استفاده کن.
• قالب ساده و یک‌دست: لوگوهای بزرگ و حاشیه‌های تزئینی جای شواهد را می‌گیرند. یک قالب ساده و ثابت بهتر از قالب پرزرق‌وبرق است.
• شماره‌ی اسلاید بگذار. در پرسش و پاسخ، کسی که بگوید «اسلاید ۷» خیلی سریع‌تر به جواب می‌رسد.

اسلاید فارسی، اسلاید انگلیسی

اگر ارائه‌ات فارسی است، چند نکته‌ی راست‌به‌چپ را جدی بگیر. جهت پاراگراف را در نرم‌افزار راست‌به‌چپ کن، نه فقط تراز متن را؛ وگرنه نقطه و پرانتز و عددها جای‌شان به هم می‌ریزد. تیتر از بالا و سمت راست شروع می‌شود، چون چشم خواننده‌ی فارسی از همان‌جا راه می‌افتد.

اصطلاح‌های انگلیسی وسط جمله‌ی فارسی، به‌خصوص با علامت‌گذاری، گاهی ترتیب کلمه‌ها را به‌هم می‌ریزند. اصطلاح را کوتاه نگه دار یا در خط جدا بیاور، و قبل از ارائه همه‌ی اسلایدها را در حالت نمایش چک کن. نمودارها را برعکس نکن: محور افقی نمودار در هر دو زبان معمولاً از چپ به راست زیاد می‌شود و شنونده‌ی علمی به همین عادت دارد.

فونت هم مهم است. اگر فونت فارسی روی کامپیوتر محل ارائه نصب نباشد، ممکن است جایگزین شود و متن به‌هم بریزد. فونت را در فایل جاسازی کن، از یک فونت رایج استفاده کن، و همیشه یک نسخه‌ی PDF همراه داشته باش.

اگر ارائه‌ات انگلیسی است، همه‌چیز چپ‌به‌راست است: تیتر بالا و سمت چپ، و ترتیب خواندن از چپ به راست. در کنفرانس‌های داخلی که اسلاید انگلیسی و ارائه فارسی است، تیترها را ساده و کوتاه نگه دار تا شنونده بین خواندن انگلیسی و شنیدن فارسی گیر نکند.

یک اسلاید بولت‌دار، بازسازی‌شده

فرض کن این اسلاید از ارائه‌ی یک دانشجوی ارشد است. عنوانش «نتایج آزمایش» است و زیرش پنج بولت آمده: «سه دمای مختلف بررسی شد»، «در هر دما ۲۰ باتری آزمایش شد»، «عمر باتری با چرخه‌ی شارژ اندازه‌گیری شد»، «در دمای بالا عمر کمتر بود»، «نتایج با مطالعات قبلی هم‌خوانی دارد». بیا قدم‌به‌قدم بازسازی‌اش کنیم:

این اسلاید و عددهایش ساختگی‌اند و فقط روش بازسازی را نشان می‌دهند.

نتیجه همان اسلاید سمت چپ شکل بالاست. شنونده در سه ثانیه پیام را می‌گیرد و بقیه‌ی وقت را به حرف تو گوش می‌دهد.

ببینش ویدیو

این ویدیو از برنامه‌ی CLIMB دانشگاه نورث‌وسترن درباره‌ی طراحی اسلاید برای ارائه‌ی علمی است. هنگام دیدنش به تیترها و شکل‌ها دقت کن و با چیزهایی که این‌جا خواندی مقایسه کن. اگر لازم شد، زیرنویس خودکار را روشن کن.

نگاه یک پژوهشگر باتجربه

• اول تیترها، بعد شکل‌ها. قبل از طراحی، همه‌ی تیترها را در یک فایل متنی پشت هم بنویس. وقتی قصه از تیترها درآمد، برای هر کدام شاهد پیدا کن.
• شکل‌ها را برای اسلاید دوباره بساز. اگر داده و کد رسم را داری، نسخه‌ی اسلاید را جدا رسم کن: فونت بزرگ‌تر، خط ضخیم‌تر، پنل کمتر. این از بزرگ کردن یک عکس از PDF مقاله خیلی تمیزتر است.
• اسلاید را از ته اتاق امتحان کن. اگر می‌توانی، یک بار در همان سالن یا یک کلاس خالی، اسلایدها را روی پروژکتور ببین. رنگ‌های کم‌رنگ روی پروژکتور معمولاً از روی مانیتور هم کم‌رنگ‌تر می‌شوند.
• فایل را در چند شکل همراه داشته باش. فایل اصلی، نسخه‌ی PDF، و یک نسخه روی فلش یا فضای ابری. اگر ویدیو یا انیمیشن داری، نسخه‌ی PDF بدون آن هم باید قابل‌ارائه باشد.

اشتباه‌های رایج

• تیتر برچسبی: «نتایج»، «روش»، «جمع‌بندی» به جای جمله‌ای که چیزی ادعا کند.
• پاراگراف روی اسلاید: متن کامل حرف‌هایت روی صفحه، که شنونده می‌خواند و تو هم از رویش می‌خوانی.
• شکل مقاله، کپی‌شده: چهار پنل با فونت ریز که از ردیف دوم به بعد خوانده نمی‌شود.
• دو ادعا در یک اسلاید: تیتری با «و» که شنونده نمی‌داند کدام نیمه‌اش مهم‌تر است.
• تکیه به رنگ تنها: «منحنی قرمز را با سبز مقایسه کنید» برای کسی که این دو رنگ را از هم تشخیص نمی‌دهد.
• متن فارسی به‌هم‌ریخته: جهت پاراگراف چپ‌به‌راست مانده یا فونت روی کامپیوتر سالن عوض شده و کسی قبلاً چک نکرده.

این مبحث کجای نقشه است؟

این سومین مبحث درس ارائه‌ی علمی است. در «برنامه‌ریزی ارائه» پیام اصلی را پیدا کردی و در «ساختار ارائه‌ی ده‌دقیقه‌ای» مسیر را چیدی؛ این‌جا هر قدم آن مسیر را به یک اسلاید ادعا–شواهد تبدیل کردی. مبحث بعدی، «اجرا: صدا، بدن، تمرین و استرس»، درباره‌ی این است که با همین اسلایدها چطور تمرین کنی، وقت را نگه داری و با استرس کنار بیایی. بعد از آن پرسش و پاسخ و ارائه در مصاحبه‌ی دکترا و جلسه‌های آنلاین می‌آیند.

تمرین

اول خودت جواب بده، بعد جواب را باز کن.

منابع

• Tutorial for the Assertion-Evidence Approach (Michael Alley, assertion-evidence.com)
• How the design of presentation slides affects audience comprehension: A case for the assertion-evidence approach (Garner & Alley, International Journal of Engineering Education, 2013)