نمودار و شکل برای پوستر Figures for Posters

تابلوی بزرگراه، نه صفحه‌ی کتاب

تابلوهای راهنمای بزرگراه را در نظر بگیر. راننده با سرعت صد کیلومتر از کنارشان رد می‌شود و فقط یکی دو ثانیه وقت دارد. برای همین روی تابلو چند کلمه‌ی درشت هست، یک فلش و رنگ‌هایی که از دور با هم قاطی نمی‌شوند. کسی روی تابلوی بزرگراه جدول و پاورقی نمی‌نویسد.

شکل‌های پوستر هم بیشتر شبیه همین تابلوها هستند تا شکل‌های مقاله. بازدیدکننده‌ی جلسه‌ی پوستر سرپاست، دو سه متر دورتر ایستاده، دور و برش شلوغ است و هنوز تصمیم نگرفته جلو بیاید یا نه. شکلی که او از همان فاصله نفهمد، عملاً وجود ندارد.

در مبحث قبل دیدیم پوستر را چطور بچینی تا چشم مسیر درستی را برود. این مبحث درباره‌ی چیزی است که آن چشم بیشتر از همه رویش می‌ایستد: نمودارها و شکل‌ها. خیلی از بازدیدکننده‌ها اول شکل را نگاه می‌کنند و فقط اگر شکل چیزی به آن‌ها گفت، سراغ متن می‌روند.

شکل مقاله با شکل پوستر فرق دارد

وسوسه‌ی همیشگی این است که شکل‌های پایان‌نامه یا مقاله را همان‌طور کپی کنی و روی پوستر بچسبانی. کار سریعی است، ولی معمولاً نتیجه‌اش شکلی است که از نزدیک خوب است و از دو متری فقط چند خط درهم دیده می‌شود.

دلیلش ساده است: این دو شکل برای دو موقعیت خواندن کاملاً متفاوت ساخته شده‌اند.

پس شکل پوستر را از نو بساز، نه این‌که فقط بزرگش کنی. داده همان است؛ ولی اندازه‌ی نوشته‌ها، تعداد سری‌ها، رنگ‌ها و حتی نوع نمودار ممکن است عوض شود.

از دو سه متری خوانده شود

اولین آزمون هر شکل پوستر این است که از فاصله‌ی معمول جلسه خوانده شود. بیشتر راهنماهای پوستر روی فاصله‌ای حدود دو تا سه متر برای «دیدن از دور» و حدود یک متر برای «خواندن از نزدیک» حساب می‌کنند.

آزمون A4

یک راه ساده برای امتحان کردن، بدون چاپ کردن کل پوستر: ضلع‌های کاغذ A4 دقیقاً یک‌چهارم ضلع‌های A0 است. پس اگر پوستر A0 را روی یک برگ A4 چاپ کنی و آن را در فاصله‌ی حدود ۶۰ تا ۷۵ سانتی‌متری نگه داری، تقریباً همان چیزی را می‌بینی که یک نفر از دو و نیم تا سه متری پوستر واقعی می‌بیند.

اگر در این آزمون عددهای محور، برچسب‌ها یا راهنمای نمودار را به‌زحمت می‌خوانی، روی پوستر واقعی هم کسی آن‌ها را نمی‌خواند. برای پوستر A1 همین آزمون را با کاغذ A3 یا با A4 از فاصله‌ی کمتر انجام بده.

اندازه‌ی نوشته‌ی داخل شکل

یک قاعده‌ی سرانگشتی که خیلی‌ها به کار می‌برند این است: کوچک‌ترین نوشته‌ی داخل شکل نباید از متن اصلی پوستر کوچک‌تر باشد. یعنی عددهای محور و برچسب‌ها در اندازه‌ی نهایی چاپ، هم‌اندازه‌ی متن بدنه باشند. اندازه‌ی دقیق متن را در مبحث بعدی می‌بینیم.

مشکل این‌جاست که بیشتر نرم‌افزارهای رسم نمودار، اندازه‌ی نوشته را برای یک شکل کوچک تنظیم می‌کنند. وقتی آن شکل را روی پوستر چند برابر بزرگ می‌کنی، خطوط هم کلفت می‌شوند و همه‌چیز کمی ناهماهنگ به نظر می‌رسد؛ وقتی کوچکش می‌کنی، نوشته‌ها ریز می‌شوند. بهتر است شکل را از اول در همان اندازه‌ای که روی پوستر چاپ می‌شود بسازی و بعد اندازه‌ی نوشته‌ها و ضخامت خطوط را تنظیم کنی.

خط‌ها و نقطه‌ها

همین منطق برای خط‌ها و نشانگرها هم هست. خط نازکی که روی صفحه‌ی لپ‌تاپ تمیز و دقیق دیده می‌شود، روی کاغذ و از دو متری محو می‌شود. خط داده را ضخیم‌تر کن، نقطه‌ها را درشت‌تر و فاصله‌ی بین گروه‌ها را بیشتر.

اگر می‌توانی، شکل را به‌صورت برداری (مثلاً PDF یا SVG) خروجی بگیر. شکل برداری هر قدر بزرگ شود، لبه‌هایش تیز می‌ماند. عکس‌ها و تصاویر میکروسکوپی که ناچار پیکسلی‌اند را در مبحث آخر، کنار نکته‌های چاپ، بررسی می‌کنیم.

ساده کردن نمودار: هر چیزی که پیام نیست، برود

شکل مقاله اغلب برای «کامل بودن» ساخته می‌شود. شکل پوستر برای «فهمیده شدن». برای همین بیشتر کار روی شکل پوستر، حذف کردن است. این چند قدم را به ترتیب امتحان کن:

این قدم‌ها به این معنی نیست که داده را دست‌کاری کنی. محور را طوری نبُر که تفاوت کوچک بزرگ دیده شود و میله‌ی خطا یا نشانه‌ی عدم قطعیت را حذف نکن. ساده کردن یعنی حذف چیزهای اضافه، نه حذف حقیقت.

ببینش: یک نمودار، دو نسخه

عددها و یافته‌های این شکل ساختگی‌اند.

یک شکل، یک پیام

در مبحث دوم دیدیم پوستر خوب یک پیام اصلی دارد. همین قاعده یک سطح پایین‌تر هم کار می‌کند: هر شکل پوستر باید یک کار مشخص انجام دهد. اگر شکلی دو پیام دارد، احتمالاً باید دو شکل شود، یا یکی از پیام‌ها از پوستر بیرون برود.

بین شکل‌ها هم سلسله‌مراتب بگذار. شکلی که پیام اصلی پوستر را نشان می‌دهد، بزرگ‌ترین شکل است و در جایی می‌نشیند که چشم زودتر به آن می‌رسد. شکل‌های پشتیبان کوچک‌ترند. اگر همه‌ی شکل‌ها یک اندازه باشند، خواننده نمی‌داند از کجا شروع کند.

چند شکل کافی است؟

عدد ثابتی وجود ندارد و به رشته و اندازه‌ی پوستر بستگی دارد. ولی اگر روی یک پوستر A0 هشت یا ده نمودار داری، تقریباً مطمئن باش بعضی‌شان فقط برای این آمده‌اند که «زحمتش کشیده شده». بپرس: اگر این شکل نباشد، پیام اصلی ضعیف‌تر می‌شود؟ اگر نه، برش دار.

جدول روی پوستر

جدول بزرگ از دور تقریباً خوانده نمی‌شود. اگر جدولی داری، اول ببین می‌شود آن را به یک نمودار ساده تبدیل کرد یا نه. اگر خواننده واقعاً به عدد دقیق نیاز دارد، جدول را کوتاه کن: فقط چند ردیف و ستونی که پیام را می‌سازد، با نوشته‌ی درشت و ردیف مهم برجسته.

برچسب، تیتر و توضیح کوتاه

شکل پوستر معمولاً جایی برای شرح بلند ندارد، پس هر کلمه‌ی کنار آن باید کار کند. این سه چیز را از دست نده:

• تیتر یافته‌محور: مثلاً Drip irrigation used 30% less water به‌جای Water use by treatment. تیتر اول پیام را می‌گوید، دومی فقط موضوع را.
• محور با واحد: هر محور اسم و واحد دارد. «زمان (روز)» یا «غلظت (میلی‌گرم بر لیتر)»، نه فقط «زمان».
• یک یا دو خط توضیح: چند نمونه، میله‌ی خطا چه چیزی را نشان می‌دهد، و هر نکته‌ای که بدون آن شکل اشتباه فهمیده می‌شود. بقیه را برای گفت‌وگو و نسخه‌ی کامل نگه دار.

برای شکل‌های غیرنموداری مثل عکس نمونه، طرح‌واره‌ی دستگاه یا نقشه هم همین قاعده‌ها برقرار است: یک فلش یا دایره که جای مهم را نشان دهد، یک مقیاس (scale bar) برای عکس میکروسکوپی، و برچسب‌هایی که از دور خوانده شوند.

یک نکته برای پوسترهای فارسی

اگر برای کنفرانس داخلی پوستر فارسی می‌سازی، متن از راست به چپ است ولی عددها و بیشتر نمودارها معمولاً همان جهت چپ به راست را نگه می‌دارند. مهم این است که یکدست باشی: رقم‌ها یا همه فارسی یا همه لاتین، و جهت محور زمان در همه‌ی شکل‌ها یکی. اگر کنفرانس قالب خاصی خواسته، همان را دنبال کن.

یک مثال: از شکل پایان‌نامه تا شکل پوستر

فرض کن پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشدت درباره‌ی مقایسه‌ی آبیاری قطره‌ای و غرقابی در مزرعه‌ی گندم است. در پایان‌نامه یک شکل شش‌پنلی داری: مصرف آب، عملکرد دانه، وزن هزاردانه، ارتفاع بوته، رطوبت خاک در چهار عمق و شاخص سبزینگی، همه برای چهار تیمار. حالا خلاصه‌ات برای یک کنفرانس پذیرفته شده و باید پوستر بسازی.

این مطالعه و همه‌ی عددهایش ساختگی‌اند و فقط برای نشان دادن روند کارند.

به نتیجه نگاه کن: از شش پنل به دو نمودار رسیدی. داده‌ای دور ریخته نشده؛ فقط جایش عوض شده. کسی که بخواهد رطوبت خاک در چهار عمق را ببیند، می‌تواند از تو بپرسد یا نسخه‌ی کامل را با کد QR باز کند. ولی کسی که سه ثانیه از کنار پوستر رد می‌شود، همان پیام اصلی را گرفته است.

دقت کن که در شکل پشتیبان نوشته‌ایم «تفاوت معناداری نداشت»، نه «یکسان بود». این دو یکی نیستند و روی پوستر هم باید همان احتیاطی را رعایت کنی که در مقاله رعایت می‌کنی.

ببینش ویدیو

این سخنرانی درباره‌ی حذف شلوغی از نمودار و هدایت چشم خواننده به نکته‌ی اصلی است؛ مثال‌هایش از دنیای کسب‌وکار است ولی همان اصول برای شکل پوستر کار می‌کند. طولانی است، لازم نیست یک‌جا ببینی‌اش.

نگاه یک پژوهشگر باتجربه

• شکل‌ها را قبل از متن بساز. پوستر را با شکل اصلی شروع کن و بقیه را دورش بچین. اگر شکل اصلی خوب باشد، نصف متن پوستر لازم نمی‌شود.
• یک قالب برای همه‌ی شکل‌ها. فونت، اندازه‌ی نوشته، ضخامت خط و رنگ‌ها را یک بار تنظیم کن و برای همه‌ی نمودارها به کار ببر. پوستری که هر شکلش از یک نرم‌افزار و با یک سلیقه آمده، شلوغ به نظر می‌رسد حتی اگر هر شکل به‌تنهایی خوب باشد.
• از یک غریبه بپرس. شکل را به هم‌اتاقی یا همکلاسی‌ای که در رشته‌ی تو نیست نشان بده و بپرس «این شکل چه می‌گوید؟». اگر جوابش با جمله‌ی پیامت فرق داشت، شکل هنوز آماده نیست.
• نسخه‌ی کامل را آماده نگه دار. شکل‌های مفصلی که از پوستر بیرون گذاشتی را روی تبلت یا گوشی یا در فایلی که کد QR به آن می‌رسد نگه دار. وقتی کسی سؤال دقیق پرسید، همان را نشانش بده.

اشتباه‌های رایج

• چسباندن شکل مقاله بدون تغییر: نوشته‌های ریز، خطوط نازک و شش پنل کنار هم که فقط از نیم متری خوانده می‌شوند.
• تیتر موضوعی به‌جای تیتر یافته: «نتایج آزمایش ۲» به خواننده نمی‌گوید چرا باید نگاه کند.
• رنگ‌های زیاد بی‌دلیل: وقتی هر گروه یک رنگ تند دارد، هیچ گروهی برجسته نیست. رنگ تأکیدی فقط برای چیزی است که پیام درباره‌ی آن است.
• ساده‌سازی گمراه‌کننده: بریدن محور، حذف میله‌ی خطا یا انتخاب فقط تکرارهای «خوب» برای قشنگ‌تر شدن شکل. این دیگر ساده‌سازی نیست.
• عکس کم‌کیفیت: برداشتن شکل از فایل پاورپوینت یا اسکرین‌شات کوچک که روی پوستر بزرگ دانه‌دانه می‌شود.
• جدول بلند: ده ردیف و هشت ستون عدد با فونت ریز، که هیچ‌کس سرپا نمی‌خواندش.

این مبحث کجای نقشه است؟

این چهارمین مبحث درس «پوستر کنفرانس» است. در «پوستر خوب چه کاری می‌کند؟» دیدیم پوستر برای رهگذر عجول ساخته می‌شود، در «پیام اصلی و عنوان پوستر» آن یک پیام را پیدا کردیم و در «چیدمان: ستون‌ها، مسیر خواندن و فضای خالی» جای هر بخش را روی صفحه تعیین کردیم. حالا شکل‌ها هم آماده‌اند. مبحث بعدی، «متن کم، فونت، رنگ و دسترس‌پذیری»، سراغ بقیه‌ی سطح پوستر می‌رود و مبحث آخر، «ارائه‌ی کنار پوستر، چاپ و نسخه‌ی دیجیتال»، پوستر را از فایل به سالن کنفرانس می‌برد.

تمرین

اول خودت جواب بده، بعد جواب را باز کن.

منابع

• Ten Simple Rules for Better Figures (Rougier, Droettboom & Bourne, PLOS Computational Biology, 2014)
• Fundamentals of Data Visualization (Claus O. Wilke, O'Reilly, 2019; free online edition)