روزنامه‌ی دیواری مدرسه را یادت هست؟
یادت هست در مدرسه روزنامه‌ی دیواری درست می‌کردیم؟ یک مقوای بزرگ، چند تیتر رنگی، چند عکس بریده‌شده از مجله و کلی متن دست‌نویس. بعضی‌ها آن‌قدر مرتب بودند که بچه‌ها در زنگ تفریح جلویشان می‌ایستادند. بعضی‌ها هم آن‌قدر شلوغ بودند که کسی نمی‌فهمید از کجا باید شروع به خواندن کند.
تفاوت این دو معمولاً در محتوا نبود؛ در چیدمان بود. روزنامه‌ی خوب ستون‌های مرتب داشت، تیترهایش معلوم می‌کرد کجا شروع کنی، و بین بخش‌ها نفس کشیدن ممکن بود. روزنامه‌ی بد همه‌جا پر بود و چشم بین تکه‌ها گم می‌شد.
پوستر کنفرانس همان روزنامه‌ی دیواری است، فقط با مخاطبی عجول‌تر. در دو مبحث قبل دیدیم پوستر برای رهگذر چندثانیه‌ای ساخته می‌شود و یک پیام اصلی دارد. حالا وقتش است این پیام و شواهدش را روی صفحه بچینیم: اندازه و جهت، ستون‌ها، مسیر خواندن، فضای خالی، و یک چیدمان متفاوت که این سال‌ها زیاد دیده می‌شود.
اندازه و جهت: اول راهنمای کنفرانس
اولین تصمیم چیدمان را تو نمی‌گیری؛ کنفرانس می‌گیرد. هر کنفرانس در راهنمای ارائه‌دهندگان می‌گوید پوستر چه اندازه‌ای باشد و عمودی (portrait) باشد یا افقی (landscape). این قاعده را همیشه رعایت کن، حتی اگر دوستت سال قبل در همان کنفرانس اندازه‌ی دیگری برده. پوستری که از تابلو بزرگ‌تر باشد، یا باید تا شود یا اصلاً نصب نمی‌شود.
برای این‌که با اعدادی که در راهنماها می‌بینی آشنا باشی، این چند اندازه‌ی رایج را بشناس:
| اندازه | ابعاد | نکته |
|---|---|---|
| A0 | ۸۴۱ × ۱۱۸۹ میلی‌متر | اندازه‌ای که در بسیاری از کنفرانس‌ها، به‌خصوص در کشورهایی که از اندازه‌های سری A استفاده می‌کنند، برای پوستر خواسته می‌شود. |
| A1 | ۵۹۴ × ۸۴۱ میلی‌متر | نصف A0. گاهی در همایش‌های کوچک‌تر یا برای پوستر دیجیتال کاربرد دارد. |
| اندازه‌های اینچی | مثلاً ۳۶ × ۴۸ اینچ | در بعضی کنفرانس‌ها، به‌خصوص در آمریکای شمالی، اندازه با اینچ داده می‌شود. ترتیب عددها را دقیق بخوان تا بفهمی کدام عرض است و کدام ارتفاع. |
یک نکته‌ی کاربردی: اندازه‌های سری A (طبق استاندارد ISO 216) همه یک نسبت طول به عرض دارند. یعنی اگر پوستر را در اندازه‌ی A1 طراحی کنی، می‌شود آن را بدون به هم ریختن چیدمان در A0 چاپ کرد. ولی بهتر است فایل را از همان اول در اندازه‌ی نهایی بسازی تا اندازه‌ی فونت‌ها و شکل‌ها را واقعی ببینی.
اگر کنفرانس هر دو جهت را مجاز می‌داند، به تابلو فکر کن. پوستر عمودی معمولاً جای کمتری در عرض می‌گیرد و پایینش به سطح زانو نزدیک می‌شود؛ پس پایین پوستر جای چیزهای مهم نیست. پوستر افقی محتوا را در ارتفاع چشم نگه می‌دارد، ولی عرض بیشتری لازم دارد.
ستون‌ها: اسکلت پوستر
تقریباً همه‌ی پوسترهای خوانا بر یک شبکه‌ی ستونی سوارند. ستون باعث می‌شود چشم بداند بعد از هر تکه کجا برود و خطوط متن آن‌قدر بلند نشوند که خواننده جایش را گم کند.
به‌عنوان یک راهنمای کلی، پوستر عمودی معمولاً دو یا سه ستون دارد و پوستر افقی سه یا چهار ستون. این‌ها قانون نیستند؛ اگر یک شکل بزرگ داری، می‌توانی آن را روی دو ستون پهن کنی. مهم این است که لبه‌ی بخش‌ها روی خطوط یکسان تراز شوند و هر چیزی جای مشخصی در شبکه داشته باشد.
بالای ستون‌ها معمولاً یک نوار عنوان سراسری است: عنوان، نام نویسنده‌ها و وابستگی سازمانی. لوگوها اگر لازم‌اند، کوچک و در گوشه‌ها؛ لوگو نباید جای پیام اصلی را بگیرد.
مسیر خواندن: چپ به راست یا راست به چپ؟
مقاله یک مسیر خواندن ثابت دارد: از خط اول تا خط آخر. پوستر چنین چیزی ندارد و بیننده خودش انتخاب می‌کند از کجا شروع کند. کار تو این است که این انتخاب را برایش آسان کنی. Erren و Bourne هم در «ده قاعده» تأکید می‌کنند که چیدمان باید بیننده را منطقی در داستان جلو ببرد، مثلاً با شماره‌گذاری یا فلش.
یک نکته که برای ما فارسی‌زبان‌ها مهم است: جهت خواندن به زبان پوستر بستگی دارد. پوستر انگلیسی از گوشه‌ی بالا سمت چپ شروع می‌شود، ستون اول را تا پایین می‌خوانی و بعد به ستون سمت راستش می‌روی. پوستر فارسی برعکس است: از بالا سمت راست شروع می‌شود و ستون‌ها از راست به چپ خوانده می‌شوند.
چند نکته برای این‌که مسیر خواندن روشن بماند:
- ستونی بچین، نه سطری. اگر بخش‌ها هم در ردیف و هم در ستون مرتب شده باشند، بیننده نمی‌داند بعد از بخش اول باید پایین برود یا کنار. ستون‌های واضح این ابهام را از بین می‌برند.
- تیترها راهنما هستند. تیترهای کوتاه و درشت («سؤال»، «روش»، «یافته‌ها»، «پس چه؟») مسیر را نشان می‌دهند. اگر لازم شد، شماره هم بگذار.
- جهت شکل‌ها را هم در نظر بگیر. در پوستر فارسی، شکل‌ها و نمودارها معمولاً برچسب‌های انگلیسی یا عددی دارند و از چپ به راست خوانده می‌شوند. این اشکالی ندارد؛ فقط مطمئن شو جهت حرکت بین بخش‌ها با زبان اصلی پوستر یکی است.
- مهم‌ترین چیز در ارتفاع چشم. عنوان و پیام اصلی بالا یا وسط؛ جزئیات کم‌اهمیت‌تر پایین.
فضای خالی هدر رفتن جا نیست
یکی از سخت‌ترین چیزها برای پژوهشگرها این است که بخشی از پوستر را خالی بگذارند. حس می‌کنیم هر سانتی‌متر خالی یعنی فرصتی که از دست رفته. ولی فضای خالی خودش کار می‌کند: به چشم استراحت می‌دهد، بخش‌ها را از هم جدا می‌کند و چیزهای مهم را برجسته‌تر نشان می‌دهد.
سه جای مشخص برای فضای خالی هست:
- حاشیه‌ی دور پوستر: متن و شکل نباید تا لبه‌ی کاغذ بروند. حاشیه هم ظاهر را مرتب می‌کند و هم در برش چاپ چیزی از دست نمی‌رود.
- فاصله‌ی بین ستون‌ها: اگر ستون‌ها به هم چسبیده باشند، چشم از یک ستون به ستون کناری می‌لغزد.
- فاصله‌ی بین بخش‌ها: چیزهایی که به هم مربوط‌اند (یک شکل و زیرنویسش) نزدیک هم؛ بخش‌های جدا با فاصله‌ی بیشتر. همین فاصله‌ها بدون هیچ خط و کادری گروه‌بندی را نشان می‌دهند.
اگر بعد از چیدن همه‌چیز فضای خالی نماند، راه‌حل کوچک کردن فونت نیست. یعنی هنوز محتوای زیادی داری و باید به مبحث قبل برگردی و بیشتر ببری.
یک گزینه‌ی دیگر: چیدمان پیام‌محور
در سال ۲۰۱۹ مایک موریسون، که آن زمان دانشجوی دکترای روان‌شناسی سازمانی در دانشگاه ایالتی میشیگان بود، یک ویدیوی کارتونی درباره‌ی پوسترهای بهتر منتشر کرد و قالب‌هایش را رایگان در Open Science Framework گذاشت. این ایده با برچسب #betterposter خیلی سریع بین پژوهشگرها پخش شد.
منطق این چیدمان ساده است: پیام اصلی، به زبان ساده و با حروف خیلی درشت، بخش بزرگی از مرکز پوستر را می‌گیرد. جزئیات به ستون‌های کناری می‌روند: یک ستون برای عنوان رسمی، نویسنده‌ها و خلاصه‌ی روش و نتیجه، و ستون دیگر برای شکل‌ها و جزئیات اضافه که در گفت‌وگو به کار می‌آیند. یک کد QR هم بیننده را به نسخه‌ی کامل کار می‌رساند.
این چیدمان نقطه‌های قوت روشنی دارد: رهگذر سه‌ثانیه‌ای پیام را از دور می‌بیند، ساختنش سریع‌تر است و ذهن تو را مجبور می‌کند پیام را پیدا کنی. ولی برای همه‌ی موقعیت‌ها مناسب نیست:
- اگر کار هنوز یک یافته‌ی روشن ندارد (مثلاً پوستر یک پروتکل یا یک طرح پژوهشی است)، مرکز پوستر چیزی برای گفتن ندارد.
- در رشته‌هایی که خود شکل یا تصویر پیام است، شاید بهتر باشد یک شکل بزرگ در مرکز باشد، نه یک جمله.
- بعضی کنفرانس‌ها یا داورها هنوز ساختار سنتی را انتظار دارند. اگر شک داری، پوسترهای سال‌های قبل همان کنفرانس را ببین یا از استاد راهنما بپرس.
خیلی‌ها هم راه میانه را انتخاب می‌کنند: چیدمان ستونی معمولی، ولی با یک نوار پیام درشت زیر عنوان. این ترکیب مزیت اصلی ایده‌ی پیام‌محور را می‌گیرد و ساختار آشنا را هم نگه می‌دارد.
یک مثال: یک پوستر، دو چیدمان
فرض کن نرگس دانشجوی ارشد علوم تغذیه است و دو پوستر از یک کار دارد: یکی فارسی برای یک همایش داخلی و یکی انگلیسی برای یک کنفرانس خارجی. پیام اصلی‌اش این است: «در نمونه‌ی ما، دانشجویانی که صبحانه می‌خوردند، در کلاس صبح تمرکز بیشتری گزارش کردند.» این‌طور جلو می‌رود:
همایش داخلی پوستر A0 عمودی می‌خواهد. کنفرانس خارجی پوستر افقی با ابعاد مشخص به اینچ می‌خواهد. نرگس برای هر کدام یک فایل جدا در اندازه‌ی نهایی می‌سازد.
قبل از باز کردن نرم‌افزار، روی کاغذ A4 با مداد چند چیدمان می‌کشد: کادر عنوان، جای پیام، ستون‌ها و جای دو شکل اصلی. دو سه طرح را کنار هم می‌گذارد و یکی را انتخاب می‌کند.
A0 عمودی با دو ستون. نوار پیام درشت زیر عنوان، تمام‌عرض. ستون راست: سؤال و روش. ستون چپ: یافته‌ها و «پس چه؟». مسیر از بالا سمت راست شروع می‌شود.
افقی، با چیدمان پیام‌محور: جمله‌ی پیام به انگلیسی در مرکز، ستون عنوان و روش در سمت چپ (چون خواندن از چپ شروع می‌شود)، شکل‌های اضافه در سمت راست و یک کد QR.
هر نسخه را روی صفحه‌ی کامپیوتر با بزرگ‌نمایی صددرصد هم نگاه می‌کند تا ببیند متن‌ها در اندازه‌ی واقعی چطورند. بعد از یک هم‌کلاسی می‌خواهد بدون راهنمایی پوستر را بخواند و می‌بیند آیا از همان جایی شروع می‌کند که نرگس انتظار دارد.
نرگس، کنفرانس‌ها و یافته‌ی پیام ساختگی‌اند. جمله‌ی پیام هم عمداً فقط یک همراهی را گزارش می‌کند، نه رابطه‌ی علت و معلولی.
ببین محتوا در دو پوستر تقریباً یکی است، ولی چیدمان هم با قاعده‌ی کنفرانس عوض شده و هم با جهت زبان. پیام اصلی هم در هر دو حالت در جایی است که از دور دیده شود.
ببینش ویدیو
همان‌طور که از عنوان این ویدیو پیداست، در آن نمونه‌هایی از پوستر علمی خوب و بد بررسی می‌شود. به چیدمان، فضای خالی و مسیر خواندن هر پوستر دقت کن و ببین کدام را از دور راحت‌تر می‌فهمی.
نگاه یک پژوهشگر باتجربه
- با مداد شروع کن، نه با نرم‌افزار. اسکیس روی کاغذ چند دقیقه طول می‌کشد و می‌توانی پنج طرح را مقایسه کنی. در نرم‌افزار زود درگیر رنگ و فونت می‌شوی.
- شبکه را اول بساز. قبل از گذاشتن محتوا، حاشیه‌ها و ستون‌ها را با خطوط راهنما مشخص کن. بعد همه‌چیز را به این خطوط بچسبان.
- آزمون هم‌کلاسی را جدی بگیر. از کسی که پوستر را ندیده بخواه با انگشت مسیر خواندنش را نشان دهد. اگر جایی مکث کرد یا اشتباه رفت، مسیر روشن نیست.
- پوسترهای قبلی کنفرانس را ببین. خیلی از کنفرانس‌ها پوسترها یا چکیده‌های سال‌های قبل را منتشر می‌کنند. ببین در آن جامعه چه چیزی رایج است و پوستر تو کجای این طیف می‌نشیند.
اشتباه‌های رایج
- نادیده گرفتن اندازه و جهت کنفرانس: پوستر افقی برای تابلوی عمودی، یا A0 برای جایی که A1 خواسته شده.
- مسیر خواندن مبهم: بخش‌هایی که هم ردیفی و هم ستونی چیده شده‌اند و بیننده نمی‌داند بعد کجا برود.
- جهت اشتباه در پوستر فارسی: چیدن بخش‌ها از چپ به راست، چون قالب آماده‌ی انگلیسی برداشته شده.
- ترس از فضای خالی: پر کردن هر گوشه با متن، لوگو یا تصویر تزئینی.
- چیزهای مهم در پایین پوستر: نتیجه‌گیری اصلی در سطح زانو، جایی که کسی خم نمی‌شود تا آن را بخواند.
- کپی کامل یک قالب بدون فکر: هر قالبی، از جمله قالب پیام‌محور، باید با کار و کنفرانس تو جور شود.
چیزهایی که باید یادت بماند
- اندازه و جهت پوستر را همیشه از راهنمای همان کنفرانس بگیر.
- A0 برابر ۸۴۱ × ۱۱۸۹ میلی‌متر و A1 نصف آن است؛ فایل را از اول در اندازه‌ی نهایی بساز.
- پوستر روی شبکه‌ی ستونی سوار است؛ ستونی بچین و تیترها را راهنمای مسیر کن.
- پوستر انگلیسی از بالا چپ شروع می‌شود و پوستر فارسی از بالا راست.
- فضای خالی بخشی از طراحی است؛ اگر جا کم آمد، محتوا را ببر، نه فونت را.
- چیدمان پیام‌محور (#betterposter) یک گزینه‌ی خوب است، نه قانون.
این مبحث کجای نقشه است؟
این سومین مبحث درس «پوستر کنفرانس» است. در «پوستر خوب چه کاری می‌کند؟» دیدیم پوستر برای چه کسی ساخته می‌شود و در «پیام اصلی و عنوان پوستر» پیام را پیدا کردیم. این‌جا اسکلت صفحه را ساختیم. مبحث بعدی، «نمودار و شکل برای پوستر»، کادرهای این اسکلت را با شکل‌هایی پر می‌کند که از دو سه متری خوانده شوند. بعد از آن به متن، فونت و رنگ، و در آخر به ارائه، چاپ و پوستر دیجیتال می‌رسیم.
تمرین
اول خودت جواب بده، بعد جواب را باز کن.
تمرین ۱. راهنمای یک کنفرانس می‌گوید: «پوستر حداکثر A0 و عمودی باشد.» دوستت پوستر افقی سال قبلش را دارد و می‌گوید: «همان را می‌برم، فقط کمی کوچک‌ترش می‌کنم.» چه اشکالی دارد؟
نمایش جواب
پوستر افقی که کوچک شود تا در عرض تابلوی عمودی جا شود، ارتفاع کمی پیدا می‌کند و همه‌ی متن‌ها و شکل‌ها ریز می‌شوند؛ بخش بزرگی از تابلو هم خالی می‌ماند. راه درست، چیدن دوباره‌ی همان محتوا در قالب عمودی است، معمولاً با دو یا سه ستون. جهت پوستر را کنفرانس تعیین می‌کند، نه فایل قبلی ما.
تمرین ۲. یک پوستر فارسی سه‌ستونی داری. بخش‌ها این‌ها هستند: یافته‌ها، سؤال پژوهش، روش. هر کدام را در کدام ستون می‌گذاری و چرا؟
نمایش جواب
ستون راست: سؤال پژوهش. ستون وسط: روش. ستون چپ: یافته‌ها. چون پوستر فارسی از بالا سمت راست شروع می‌شود و ستون‌ها از راست به چپ خوانده می‌شوند، ترتیب منطقی داستان (سؤال، روش، یافته) باید از راست به چپ بیاید. اگر یک نوار پیام اصلی هم داری، آن را زیر عنوان و تمام‌عرض بگذار تا قبل از همه دیده شود.
تمرین ۳. پوسترت پر شده و جایی برای فضای خالی نمانده. همکارت پیشنهاد می‌کند اندازه‌ی فونت متن اصلی را کوچک کنی تا جا باز شود. تو چه پیشنهادی داری؟
نمایش جواب
کوچک کردن فونت مشکل را به بیننده منتقل می‌کند: متن از فاصله‌ی معمول خوانده نمی‌شود. بهتر است به پیام اصلی برگردی و از هر بخش بپرسی «اگر این را بردارم، پیام ضعیف‌تر می‌شود؟». جزئیات روش، نتیجه‌های فرعی و جدول‌های بزرگ را به فایل QR یا گفت‌وگو بفرست. وقتی محتوا کم شد، فضای خالی خودش برمی‌گردد.