«مقاله‌ی Q1 داری؟» یکی از سؤال‌هایی است که زیاد می‌شنویم. سابقه‌ی پژوهشی برای اپلای، به‌خصوص در دکتری و برنامه‌های پژوهش‌محور، می‌تواند پرونده را قوی‌تر کند. اما مقاله شرط لازم پذیرش نیست و یک مقاله در ژورنال نامعتبر حتی می‌تواند به پرونده آسیب بزند. در این مقاله توضیح می‌دهیم Q1 دقیقاً یعنی چه، چطور اعتبار یک ژورنال را خودتان بررسی کنید و سابقه‌ی پژوهشی‌تان را در رزومه صادقانه و درست بنویسید.
Q1 یعنی چه؟
Q1 یعنی چارک اول. ژورنال‌های هر حوزه‌ی موضوعی بر اساس یک شاخص استنادی مرتب می‌شوند و به چهار گروه مساوی تقسیم می‌شوند: Q1 بالاترین گروه و Q4 پایین‌ترین. سه نکته را همیشه در نظر داشته باشید:
- چارک به حوزه‌ی موضوعی وابسته است. یک ژورنال می‌تواند در یک دسته Q1 و در دسته‌ی دیگر Q2 باشد.
- چارک هر سال دوباره محاسبه می‌شود. ژورنالی که چند سال پیش Q1 بوده، ممکن است امروز نباشد.
- دو نظام اصلی وجود دارد که لزوماً با هم یکی نیستند.
دو نظام اصلی
- SJR یا SCImago Journal Rank: بر پایه‌ی داده‌های پایگاه اسکوپوس محاسبه می‌شود و در سایت scimagojr.com رایگان در دسترس است. سایت معمولاً بهترین چارک ژورنال را همراه با دسته‌ی موضوعی‌اش نشان می‌دهد.
- JCR یا Journal Citation Reports: محصول شرکت Clarivate و بر پایه‌ی داده‌های Web of Science. شاخص معروف آن Impact Factor یا JIF است. از نسخه‌ی ۲۰۲۳ به بعد، همه‌ی ژورنال‌های مجموعه‌ی اصلی Web of Science، از جمله ژورنال‌های ESCI و AHCI، JIF دریافت می‌کنند و این عدد با یک رقم اعشار نمایش داده می‌شود. دسترسی کامل به JCR معمولاً از طریق اشتراک دانشگاه است.
وقتی کسی می‌گوید «این ژورنال Q1 است»، بپرسید: بر اساس کدام نظام، در کدام دسته و در کدام سال؟
اعتبار یک ژورنال را چطور خودتان بررسی کنیم؟
این مراحل را برای هر ژورنالی که می‌خواهید مقاله‌تان را به آن بفرستید، یا هر مقاله‌ای که در رزومه می‌آورید، انجام دهید:
- اسم دقیق و ISSN ژورنال را از سایت رسمی ناشر بردارید، نه از ایمیل دعوت.
- در فهرست اصلی ژورنال‌های Web of Science، یعنی Master Journal List، جست‌وجو کنید. جست‌وجوی پایه‌ی آن رایگان است و نشان می‌دهد ژورنال در کدام نمایه‌ها هست.
- در scimagojr.com جست‌وجو کنید و چارک ژورنال در دسته‌های موضوعی مختلف را برای جدیدترین سال ببینید.
- اگر دانشگاهتان اشتراک دارد، در JCR هم نگاه کنید.
- آدرس سایت را با آدرسی که در این پایگاه‌ها ثبت شده مقایسه کنید. اگر فرق دارد، احتمال جعلی بودن جدی است.
- فهرست ژورنال‌های مشکوک را هم چک کنید؛ در ادامه توضیح می‌دهیم.
یک تذکر درباره‌ی فهرست‌های قدیمی: فایل‌هایی مثل فهرست ژورنال‌های Q1 بر اساس JCR چند سال پیش، یا فهرست ABDC برای رشته‌های مدیریت و مالی، زیاد دست‌به‌دست می‌شوند. این فهرست‌ها برای آشنایی با نام ژورنال‌های مطرح هر حوزه مفیدند، اما برای تصمیم امروز کافی نیستند. همیشه داده‌ی جدیدترین سال را از خود پایگاه ببینید.
ژورنال جعلی، ژورنال شکاری و ژورنال ربوده‌شده
سه مشکل متفاوت وجود دارد که هر سه می‌توانند زحمت پژوهشی شما را هدر دهند:
- ژورنال شکاری یا predatory: ژورنالی واقعی که در ازای پول، مقاله را تقریباً بدون داوری واقعی چاپ می‌کند.
- ژورنال ربوده‌شده یا hijacked: سایتی جعلی که نام، ISSN و ظاهر یک ژورنال معتبر را کپی کرده و از نویسنده‌ها پول می‌گیرد. مقاله‌ی شما در ژورنال اصلی منتشر نمی‌شود. Retraction Watch فهرستی به‌روز از این موارد نگه می‌دارد.
- کارخانه‌ی مقاله یا paper mill: خدماتی که مقاله‌ی آماده یا جایگاه نویسندگی می‌فروشند. خرید مقاله یا نویسندگی تخلف پژوهشی است و می‌تواند به ابطال مقاله، رد پذیرش یا حتی لغو مدرک بینجامد.
نشانه‌های هشدار
- ایمیل دعوت ناخواسته با تعریف‌های اغراق‌آمیز از کارهای قبلی شما.
- وعده‌ی داوری در چند روز یا پذیرش تضمینی.
- مشخص نبودن هزینه‌ی چاپ تا بعد از پذیرش.
- هیئت تحریریه‌ای که اسم‌هایش قابل‌تأیید نیست یا بی‌ربط به موضوع ژورنال است.
- ادعای Impact Factor از شاخص‌هایی با نام‌های شبیه اما ساختگی.
- آدرس سایت که با آدرس ثبت‌شده در پایگاه‌های معتبر فرق دارد.
- ژورنالی که همه‌ی موضوع‌ها، از پزشکی تا مهندسی و ادبیات، را با هم چاپ می‌کند.
چک‌لیست Think. Check. Submit.
ابتکار بین‌المللی Think. Check. Submit. یک چک‌لیست ساده پیشنهاد می‌کند. خلاصه‌اش به زبان ما:
- آیا شما یا همکارانتان مقاله‌های این ژورنال را خوانده‌اید؟
- آیا ناشر به‌روشنی معرفی شده و راه تماس واقعی دارد؟
- آیا روند داوری را شفاف توضیح می‌دهد و پذیرش سریع یا تضمینی را وعده نمی‌دهد؟
- آیا مقاله‌ها در پایگاه‌های معتبر نمایه و برای بلندمدت آرشیو می‌شوند و شناسه‌ی پایدار مثل DOI دارند؟
- آیا هزینه‌ها از اول شفاف اعلام شده‌اند؟
- آیا ناشر عضو COPE است و اگر ژورنال دسترسی آزاد است، در DOAJ ثبت شده؟
اگر جواب بیشتر این سؤال‌ها «نه» است، مقاله‌تان را آن‌جا نفرستید.
در ایران هم پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) فهرستی یکپارچه از نشریات جعلی (ربوده‌شده) و نشریات «زیر هشدار»، همراه با معیارهای ارزیابی‌اش، منتشر می‌کند که برای دانشجویان و اعضای هیئت علمی داخل کشور مرجع است و نگاه کردن به آن هم ضرری ندارد.
سابقه‌ی پژوهشی را در رزومه چطور بنویسیم؟
کمیته‌های پذیرش دقیق می‌خوانند و خیلی از اساتید مقاله‌ها را خودشان باز می‌کنند. چند قاعده:
- وضعیت هر کار را دقیق بنویسید: Published، Accepted، Under Review یا In Preparation. «ارسال‌شده» را «پذیرفته‌شده» ننویسید.
- برای کارهای منتشرشده DOI بگذارید تا قابل‌بررسی باشد.
- ترتیب نویسندگان را همان‌طور که در مقاله آمده بنویسید و اسم خودتان را مشخص کنید.
- اگر می‌خواهید به اعتبار ژورنال اشاره کنید، منبع و سال را بنویسید؛ نه یک برچسب کلی.
- مقاله‌های کنفرانس، پایان‌نامه، گزارش‌های فنی و پروژه‌های پژوهشی را در بخش‌های جدا بیاورید.
یک نمونه‌ی کوتاه از قالب درست:
- Author A, Your Name, Author C. "Title of the paper." Journal Name, 2026. DOI: 10.xxxx/xxxxx (Under review / Published)
جزئیات چیدمان رزومه را در مقاله‌ی نوشتن رزومه‌ی آکادمیک در همین سایت توضیح داده‌ایم.
اگر مقاله ندارید چه؟
بیشتر متقاضیان ارشد مقاله‌ای ندارند و این طبیعی است. چند راه برای نشان دادن توان پژوهشی:
- پروژه‌ی کارشناسی یا پایان‌نامه را با جزئیات روش و نتیجه در رزومه و انگیزه‌نامه توضیح دهید.
- اگر کار قابل‌انتشاری دارید، کنفرانس‌های معتبر حوزه‌تان را در نظر بگیرید. در برخی رشته‌ها، مثل علوم کامپیوتر، کنفرانس‌ها جایگاه بالایی دارند.
- اگر در حوزه‌تان رایج است، نسخه‌ی پیش از چاپ را در یک مخزن معتبر منتشر کنید، البته با هماهنگی استاد راهنما و هم‌نویسندگان.
- یک پیشنهاد پژوهشی دقیق بنویسید؛ مقاله‌ی نوشتن پروپوزال پژوهشی در همین سایت به همین موضوع می‌پردازد.
اگر رشته‌تان در فهرست حوزه‌های حساس برخی کشورهاست، پیش از انتشار و اپلای مقاله‌ی رشته‌های حساس پژوهشی را هم بخوانید.
زمان‌بندی واقع‌بینانه
انتشار مقاله در ژورنال معتبر معمولاً کار چند ماه تا بیش از یک سال است: نوشتن، داوری، اصلاح و گاهی رد شدن و فرستادن به ژورنال دیگر. اگر قرار است مقاله‌ای در پرونده‌ی اپلای این دوره بیاید، از همین حالا با استاد راهنما زمان‌بندی را مشخص کنید. مقاله‌ای که هنوز در داوری است را هم می‌توانید با وضعیت دقیقش در رزومه بیاورید و اگر تا زمان مصاحبه پذیرفته شد، به کمیته اطلاع دهید.
اشتباه‌های رایج
- پرداخت پول به ژورنالی که فقط به خاطر ایمیل دعوت شناخته‌اید.
- اعتماد به چارکی که در سایت خود ژورنال نوشته شده، بدون بررسی در پایگاه اصلی.
- اضافه کردن اسم کسی که در کار نقشی نداشته، یا خرید جایگاه نویسندگی.
- فرستادن یک مقاله‌ی هم‌زمان به چند ژورنال؛ این کار در عرف نشر علمی پذیرفته نیست.
- وقت گذاشتن روی چاپ عجولانه به جای کار پژوهشی خوب، وقتی ددلاین اپلای نزدیک است.
اگر می‌خواهید سابقه‌ی پژوهشی‌تان را درست در رزومه و انگیزه‌نامه بچینید، در دوره‌های مسیر مهاجرت این کار را با مثال انجام می‌دهیم. سؤال‌هایتان درباره‌ی بررسی یک ژورنال مشخص را هم می‌توانید در کانال تلگرام مسیر مهاجرت بپرسید.
منابع
- راهنمای سایت SCImago و تعریف چارک‌ها: https://www.scimagojr.com/help.php
- فهرست ژورنال‌های Web of Science: https://mjl.clarivate.com/home
- تغییرات JCR در سال ۲۰۲۳، گزارش UKSG: https://www.uksg.org/?p=4591
- چک‌لیست Think. Check. Submit.: https://thinkchecksubmit.org/journals/
- فهرست ژورنال‌های ربوده‌شده‌ی Retraction Watch: https://retractionwatch.com/the-retraction-watch-hijacked-journal-checker/
- فهرست ژورنال‌های دسترسی آزاد DOAJ: https://doaj.org
- کمیته‌ی اخلاق نشر COPE: https://publicationethics.org
- فهرست نشریات جعلی و زیر هشدار و معیارهای ارزیابی، ISC: https://jcr.isc.ac/blacklist/fa/blacklist_criteria_fa.pdf