برنجی که «همیشه» خیس می‌شود و برنجی که «آن شب» شفته شد
فرض کن مادربزرگت دارد پختن برنج را یادت می‌دهد. یک جا می‌گوید: «برنج ایرانی را قبل از پخت چند ساعت خیس می‌کنند.» چند دقیقه بعد خاطره‌ای تعریف می‌کند: «آن شب مهمانی، برنج را خیس نکردم و شفته شد.»
جمله‌ی اول یک قاعده‌ی همیشگی است؛ جمله‌ی دوم یک اتفاق مشخص در گذشته. لازم نیست مادربزرگ توضیح بدهد کدام قاعده است و کدام خاطره. زمان فعل خودش این را می‌گوید.
در مقاله‌ی انگلیسی هم زمان فعل به خواننده می‌گوید هر جمله چه وضعیتی دارد: حقیقت پذیرفته‌شده است، کاری است که تو در این پژوهش کردی، یا خلاصه‌ای از پژوهش‌های تا امروز. اگر زمان‌ها را تصادفی انتخاب کنی، خواننده نمی‌فهمد کدام جمله یافته‌ی توست و کدام دانش عمومی.
سه زمان اصلی، سه کار متفاوت
خبر خوب این است که بیشتر جمله‌های یک مقاله فقط با سه زمان نوشته می‌شوند. اگر کار هر کدام را بدانی، نصف تصمیم‌ها خودبه‌خود گرفته می‌شود.
- حال ساده (present simple): برای حقیقت‌های کلی و پذیرفته‌شده (Insulin regulates blood glucose.)، برای کاری که خود مقاله یا شکل‌ها انجام می‌دهند (Figure 2 shows the daily output.)، و برای تفسیرهای تو در بحث (These results suggest that…).
- گذشته‌ی ساده (past simple): برای کاری که در این پژوهش کردی و چیزی که دیدی (We collected 400 samples.)، و برای یک مطالعه‌ی مشخص از دیگران (Rahimi et al. (2021) surveyed 900 nurses.).
- حال کامل (present perfect): برای پژوهش‌های گذشته که هنوز به امروز مربوط‌اند، مخصوصاً وقتی درباره‌ی کل یک حوزه حرف می‌زنی (Several studies have examined this question.) یا خلأ را نشان می‌دهی (No study has yet compared these two methods.).
آینده (will) کمتر لازم می‌شود: بیشتر در پروپوزال (We will recruit 60 participants.) و در پیشنهاد کار آینده در پایان مقاله.
ببینش: سه زمان روی خط زمان
یک نکته‌ی ظریف: انتخاب زمان، موضع تو را هم نشان می‌دهد. وقتی می‌نویسی Karimi (2019) showed that exercise improves memory، فعل گزارش گذشته است (مطالعه‌ی او تمام شده)، ولی خود یافته حال ساده است، یعنی تو آن را حقیقتی می‌دانی که هنوز معتبر است. اگر بنویسی Karimi (2019) reported that exercise improved memory in that sample، یافته را به همان مطالعه محدود کرده‌ای. (نام‌ها و سال‌های این مثال‌ها ساختگی‌اند.)
زمان فعل، بخش به بخش
این جدول الگوی رایج در بیشتر مقاله‌های تجربی است، نه قانون آهنین. رشته‌ها و مجله‌ها کمی فرق دارند؛ همیشه چند مقاله‌ی تازه از مجله‌ی هدفت را هم نگاه کن.
| بخش | زمان رایج | مثال |
|---|---|---|
| Introduction مقدمه | حال ساده برای دانسته‌ها، حال کامل برای پژوهش‌های تا امروز و خلأ | Air pollution increases the risk of asthma. Few studies have examined this link in children under five. |
| Methods روش | گذشته‌ی ساده؛ حال ساده برای چیزی که هنوز درست است | We recorded the data every hour. The dataset contains 5,000 images and is publicly available. |
| Results نتایج | گذشته‌ی ساده برای یافته‌ها؛ حال ساده برای اشاره به شکل و جدول | Output fell by 18% in July. Table 2 summarises the monthly values. |
| Discussion بحث | گذشته برای یادآوری یافته‌ی خودت، حال برای تفسیر، حال کامل برای مقایسه با پیشینه | We found a strong seasonal effect. This effect probably reflects higher dust levels in summer, as other studies have reported. |
| Abstract چکیده | ترکیبی: حال برای زمینه و نتیجه‌گیری، گذشته برای کار و یافته‌ها | We measured… Output decreased… These results suggest… |
یک قاعده‌ی دستوری را هم همین‌جا یادت بماند: حال کامل با زمان مشخص و تمام‌شده نمی‌آید. Two studies have examined this problem in 2018 غلط است. یا زمان را بردار (Two studies have examined this problem.)، یا فعل را گذشته کن (Two studies examined this problem in 2018.). با since 2018 یا in recent years اما حال کامل درست است، چون این‌ها تا امروز ادامه دارند.
این خطا میان فارسی‌زبان‌ها خیلی رایج است، چون در فارسی ماضی نقلی با تاریخ هم می‌آید: «این روش در سال ۱۳۹۸ معرفی شده است» در فارسی کاملاً طبیعی است. ترجمه‌ی مستقیم همین جمله با has been introduced in 2019 در انگلیسی غلط است.
معلوم یا مجهول؟
جمله‌ی معلوم (active) می‌گوید چه کسی چه کرد: We filtered the samples. جمله‌ی مجهول (passive) با be و اسم مفعول ساخته می‌شود و کننده را کنار می‌گذارد: The samples were filtered.
سال‌ها به خیلی از ما گفته‌اند «مقاله‌ی علمی باید مجهول باشد». امروز این حرف دقیق نیست. بسیاری از مجله‌ها و راهنماهای نگارش جمله‌ی معلوم با we را قبول دارند یا حتی تشویق می‌کنند. برای نمونه، راهنمای قالب‌بندی مجله‌ی Nature پیشنهاد می‌کند نتیجه‌ی اصلی در پاراگراف خلاصه با عبارتی مثل Here we show معرفی شود. ولی مجهول هم غلط نیست؛ ابزاری است با کاربرد مشخص.
مجهول کجا خوب است؟
- وقتی کننده مهم نیست: در بخش روش، The samples were stored at −20 °C طبیعی است. برای خواننده مهم نیست چه کسی در فریزر را باز کرد.
- وقتی می‌خواهی موضوع جمله ثابت بماند: اگر پاراگراف درباره‌ی نمونه‌هاست، شروع جمله با نمونه‌ها جریان «کهنه به نو» را حفظ می‌کند: The samples were then dried for 24 hours.
- وقتی کننده معلوم یا بدیهی است: The questionnaire was translated into Persian and back-translated into English. روشن است که تیم پژوهش این کار را کرده است.
معلوم کجا بهتر است؟
- وقتی تصمیم یا سهم خودت را می‌گویی: We excluded these outliers because… از It was decided to exclude… صادقانه‌تر و روشن‌تر است. داور می‌خواهد بداند چه کسی تصمیم گرفته و چرا.
- وقتی مجهول جمله را بلند و مبهم می‌کند: An improvement in accuracy was achieved by the proposed model را بکن The proposed model improved accuracy.
- وقتی مجهول یک «فاعل آویزان» می‌سازد: Using a thermometer, the temperature was measured. از نظر دستوری یعنی دما از دماسنج استفاده کرده! درستش: We measured the temperature with a thermometer. یا The temperature was measured with a thermometer.
we، I یا مجهول؟
در مقاله‌ای که چند نویسنده دارد، we رایج و پذیرفته است. در پایان‌نامه که یک نویسنده دارد، رسم دانشگاه‌ها و رشته‌ها فرق می‌کند: بعضی I را می‌پذیرند، بعضی مجهول را ترجیح می‌دهند. حدس نزن؛ از استاد راهنما بپرس و چند پایان‌نامه‌ی تازه‌ی همان گروه را نگاه کن.
هر کدام را انتخاب کردی، یک‌دست بمان. و یادت باشد معلوم بودن به این معنا نیست که همه‌ی جمله‌ها با We شروع شوند؛ ده جمله‌ی پشت سر هم با We… هم خسته‌کننده است. ترکیب معقول معلوم و مجهول، معمولاً روان‌ترین متن را می‌سازد.
یک چکیده، قبل و بعد
فرض کن پژوهشی ساختگی درباره‌ی اثر گرد و غبار روی پنل‌های خورشیدی در یزد انجام داده‌ای. پیش‌نویس چکیده این است:
Dust accumulation reduced the efficiency of solar panels. Several studies have examined this problem in 2018, but few studies are done in desert regions of Iran. In this study, it is aimed to measure the effect of dust on panel output in Yazd. Twelve panels are installed on a rooftop and their output was recorded every hour for six months. Using a robotic cleaner, half of the panels were cleaned weekly. Uncleaned panels have produced 18% less energy. It was tried to estimate the economic loss as well. These results show that weekly cleaning was cost-effective.
و نسخه‌ی ویرایش‌شده:
Dust accumulation reduces the efficiency of solar panels. Although several studies have examined this problem, few have been conducted in the desert regions of Iran. This study measured the effect of dust on panel output in Yazd. We installed twelve panels on a rooftop and recorded their output every hour for six months. Half of the panels were cleaned weekly with a robotic cleaner. Uncleaned panels produced 18% less energy than cleaned panels. We also estimated the resulting economic loss. These results suggest that weekly cleaning is cost-effective in dusty climates.
این پژوهش، پنل‌ها و عدد ۱۸ درصد ساختگی‌اند و فقط برای تمرین زمان و وجه فعل آمده‌اند.
| ضعیف | بهتر | چرا |
|---|---|---|
| Dust accumulation reduced… | Dust accumulation reduces… | این یک حقیقت کلی است، نه رویدادی که تمام شده؛ حال ساده. |
| have examined this problem in 2018 | have examined this problem | حال کامل با تاریخ مشخص نمی‌آید. |
| few studies are done | few have been conducted | پژوهش‌های تا امروز: حال کامل. conduct هم برای پژوهش فعل دقیق‌تری است. |
| In this study, it is aimed to measure… | This study measured… | ساختار it is aimed to در انگلیسی غلط است. (This study aims to measure… هم درست است.) |
| Twelve panels are installed… output was recorded | We installed… and recorded… | کار انجام‌شده در این پژوهش: گذشته‌ی ساده، و یک‌دست. |
| Using a robotic cleaner, half of the panels were cleaned… | Half of the panels were cleaned weekly with a robotic cleaner. | فاعل آویزان؛ پنل‌ها از ربات «استفاده» نکرده‌اند. مجهول این‌جا خوب است، ولی بدون Using. |
| Uncleaned panels have produced… | Uncleaned panels produced… than cleaned panels. | یافته‌ی این مطالعه: گذشته‌ی ساده. مقایسه هم کامل شد. |
| It was tried to estimate… | We also estimated… | ترجمه‌ی «سعی شد»؛ در انگلیسی try این‌طور مجهول نمی‌شود. |
| These results show that weekly cleaning was cost-effective. | These results suggest that weekly cleaning is cost-effective… | نتیجه‌گیری کلی: حال ساده. و چون یک مطالعه است، کمی احتیاط. |
ببین در نسخه‌ی نهایی، هم we هست و هم مجهول. هر کدام جایی آمده که کار خودش را بهتر انجام می‌دهد.
دام‌های مخصوص فارسی‌زبان‌ها
- «سعی شد» و «هدف این است»: It was tried to… و It is aimed to… ترجمه‌ی مستقیم فارسی‌اند و در انگلیسی غلط‌اند. به جایشان: We tried to…، We attempted to…، This study aims to….
- مجهول کردن فعل‌های لازم: فعل‌هایی که مفعول ندارند مجهول نمی‌شوند. The error was occurred و The values were remained stable غلط‌اند؛ درستشان The error occurred و The values remained stable است.
- فرق ظریف increased و was increased: The temperature increased to 80 °C یعنی دما خودش بالا رفت. The temperature was increased to 80 °C یعنی کسی (معمولاً تو) آن را بالا برد. این دو در بخش روش معنای متفاوتی دارند.
- As it was mentioned: ترجمه‌ی «همان‌طور که گفته شد». شکل‌های رایج و درست: As mentioned above یا As noted in Section 2.
ببینش ویدیو
این ویدیو از دانشگاه منچستر متروپولیتن (Manchester Metropolitan University) درباره‌ی زمان فعل در نوشته‌ی آکادمیک است. اگر لازم شد، زیرنویس خودکار یوتیوب را روشن کن.
نگاه یک پژوهشگر باتجربه
- از مجله‌ی هدف یاد بگیر. سه مقاله‌ی تازه از مجله‌ای که می‌خواهی به آن بفرستی بردار و فقط فعل‌ها را نگاه کن: روش‌ها با we است یا مجهول؟ پیشینه با گذشته است یا حال کامل؟ همان را دنبال کن.
- فعل‌ها را رنگی کن. در پیش‌نویس، فعل‌های هر بخش را با یک رنگ برای هر زمان هایلایت کن. پرش ناگهانی رنگ در وسط بخش نتایج معمولاً یعنی یک خطای زمان.
- هر «It was … that» را شکار کن. جمله‌هایی مثل It was decided that یا It was found that تقریباً همیشه با یک فاعل واقعی کوتاه‌تر و روشن‌تر می‌شوند.
- در پایان‌نامه زود بپرس. تصمیم «من، ما یا مجهول» را همان اول با استاد راهنما بگیر. عوض کردنش در یک متن صدصفحه‌ای کار خسته‌کننده‌ای است.
اشتباه‌های رایج
- حال کامل با تاریخ: has been reported in 2020 غلط است؛ یا تاریخ را بردار یا فعل را گذشته کن.
- حقیقت کلی در زمان گذشته: Insulin regulated blood glucose این حس را می‌دهد که دیگر این کار را نمی‌کند.
- پرش تصادفی زمان در یک بخش: نیمی از روش‌ها گذشته و نیمی حال، بدون دلیل.
- مجهول برای پنهان کردن تصمیم: It was decided to remove… جایی که داور می‌خواهد بداند چه کسی و چرا.
- فاعل آویزان: شروع جمله با Using… یا After measuring… و ادامه‌ی آن با یک فاعل مجهول که آن کار را نکرده است.
- مجهول کردن فعل لازم: was occurred، was happened، was remained.
چیزهایی که باید یادت بماند
- حال ساده برای حقیقت کلی، تفسیر و کاری که مقاله و شکل‌ها انجام می‌دهند.
- گذشته‌ی ساده برای کاری که کردی، چیزی که دیدی و یک مطالعه‌ی مشخص.
- حال کامل برای پژوهش‌های تا امروز و خلأ؛ هرگز با تاریخ مشخص.
- مجهول غلط نیست؛ وقتی کننده مهم نیست یا موضوع جمله باید ثابت بماند، خوب است.
- برای تصمیم‌ها و سهم خودت، جمله‌ی معلوم با we روشن‌تر است.
- رسم مجله و دانشگاه را ببین و یک‌دست بمان.
این مبحث کجای نقشه است؟
این مبحث پنجم درس است. در مبحث قبل، «احتیاط علمی: ادعا به اندازه‌ی شواهد»، یاد گرفتی هر ادعا چقدر محکم باشد؛ این‌جا یاد گرفتی زمان و وجه فعل چه چیزی درباره‌ی هر جمله به خواننده می‌گوید. مبحث بعدی، «a/an/the، حروف اضافه و خطاهای رایج فارسی‌زبان‌ها»، سراغ کوچک‌ترین کلمه‌ها با بیشترین خطا می‌رود.
تمرین
اول خودت جواب بده، بعد جواب را باز کن.
تمرین ۱. فعل داخل پرانتز را در زمان مناسب بگذار:
- The liver (store) glycogen.
- We (collect) the samples in March 2025.
- Several studies (report) similar effects in recent years.
- Table 3 (compare) the three models.
نمایش جواب
۱ stores (حقیقت کلی). ۲ collected (کار این پژوهش، با تاریخ مشخص). ۳ have reported (پژوهش‌ها تا امروز؛ in recent years تا حال ادامه دارد). ۴ compares (کاری که جدول همین حالا انجام می‌دهد).
تمرین ۲. این جمله از بخش روش دو اشکال دارد. پیدایشان کن و درستش کن: Using a microscope, the cells were counted, and it was tried to reduce bias by blinding.
نمایش جواب
اشکال اول فاعل آویزان است: سلول‌ها از میکروسکوپ استفاده نکرده‌اند. اشکال دوم it was tried to است که ترجمه‌ی «سعی شد» و غلط است. یک نسخه‌ی خوب: Two researchers counted the cells under a microscope. To reduce bias, both were blinded to group allocation.
تمرین ۳. فرق معنای این دو جمله در بخش روش چیست؟ کدام مجهول است و چرا هر دو درست‌اند؟
- The pressure increased to 2 bar.
- The pressure was increased to 2 bar.
نمایش جواب
جمله‌ی ۱ معلوم است: فشار خودش بالا رفت (مثلاً به خاطر گرم شدن). جمله‌ی ۲ مجهول است: پژوهشگر فشار را بالا برد. increase هم لازم است و هم متعدی، پس هر دو از نظر دستوری درست‌اند، ولی درباره‌ی آزمایش دو چیز متفاوت می‌گویند. اگر خودت فشار را تنظیم کرده‌ای و جمله‌ی ۱ را بنویسی، خواننده فکر می‌کند اتفاقی رخ داده که کنترلش دست تو نبوده.